{"id":3879,"date":"2025-09-03T13:49:57","date_gmt":"2025-09-03T11:49:57","guid":{"rendered":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/?p=3879"},"modified":"2025-12-23T11:46:27","modified_gmt":"2025-12-23T10:46:27","slug":"miedzy-kadrami-wspoltworcy-komiksu-w-swietle-prawa-autorskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/miedzy-kadrami-wspoltworcy-komiksu-w-swietle-prawa-autorskiego\/","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy kadrami. Wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy komiksu w \u015bwietle prawa autorskiego"},"content":{"rendered":"\n

<\/span>Zamiast wst\u0119pu<\/span><\/h2>\n\n\n\n

Kiedy przygotowywa\u0142em pierwsze wydanie komentarza do prawa autorskiego m\u00f3j uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142 pogl\u0105d na temat charakteru komiksu. Nie \u017ceby od razu by\u0142 to jaki\u015b temat przewodni wypowiedzi doktryny prawniczej. Jest wiele utwor\u00f3w, szereg z nich ma ogromny potencja\u0142 komercyjny i artystyczny. Niemniej wyra\u017cane pogl\u0105dy przyku\u0142y moj\u0105 uwag\u0119 na tyle, \u017ce postanowi\u0142em si\u0119 do nich odnie\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

A jako \u017ce czytam komiksy od ponad trzydziestu pi\u0119ciu lat, czyli znacznie d\u0142u\u017cej, ni\u017c zajmuje si\u0119 prawem autorskim, mia\u0142em i nadal mam sw\u00f3j os\u0105d w tej dziedzinie. Jak ostatnio zajmuj\u0105ca si\u0119 tym zagadnieniem Pani Julia Szcze\u015bniak zbada\u0142a, wi\u0119kszo\u015b\u0107 przedstawicieli polskiej literatury prawniczej uwa\u017ca komiks za dzie\u0142o po\u0142\u0105czone.[1]<\/sup><\/a> Przewa\u017caj\u0105ca liczba komiks\u00f3w, kt\u00f3re mam, to dzie\u0142a wsp\u00f3\u0142autorskie. Tak naprawd\u0119, je\u015bli si\u0119 zwa\u017cy, \u017ce nawet liternika mo\u017cna uzna\u0107 za wsp\u00f3\u0142autora, to ci\u0119\u017cko znale\u017a\u0107 naprawd\u0119 jednoautorskie dzie\u0142o w \u015bwiecie komiksowym, cho\u0107 zdarzaj\u0105 si\u0119. Ale po kolei. Dla Czytelnika, kt\u00f3ry znalaz\u0142 si\u0119 tutaj przez przypadek, zaciekawionego tym, jak prawo autorskie patrzy na komiks, wa\u017cne znaczenie ma wyja\u015bnienie tych poj\u0119\u0107: utw\u00f3r po\u0142\u0105czony, wsp\u00f3\u0142autorski, kt\u00f3re w uchu \u201enie-prawnika\u201d brzmi\u0105 podobnie. To zamierzam w zwi\u0105zku z tym poni\u017cej zrobi\u0107, a potem zajm\u0119 si\u0119 kwesti\u0105, kto ma status wsp\u00f3\u0142autora w komiksie. Sprawa nie jest li tylko teoretyczna, cho\u0107 zajmuje si\u0119 ni\u0105 niniejszym cz\u0142owiek, kt\u00f3ry uwa\u017ca si\u0119 za akademika. To czy jest si\u0119 wsp\u00f3\u0142autorem, czy nie, ma znaczenie dla tego, czy konkretnej osobie s\u0142u\u017c\u0105 prawa do dzie\u0142a komiksowego i jakie – osobiste, maj\u0105tkowe. Te ostatnie najpewniej nab\u0119dzie wydawca, ale poniewa\u017c w \u015bwiecie komiksowym rozwija si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 niezale\u017cna[2]<\/sup><\/a>, s\u0105 to w\u0105tki nie bez znaczenia. Ale poniewa\u017c kwestia jest zawi\u0142a spr\u00f3bujmy jak powiedzia\u0142em doj\u015b\u0107 do wszystkiego po kolei. Nie znam si\u0119 na blogach, w komentarzach pisz\u0119 innym j\u0119zykiem, ale spr\u00f3buj\u0119 by\u0107 komunikatywny. Jak to m\u00f3wi\u0105 du\u017co ludzie ci wybacz\u0105, je\u015bli napiszesz jasno, o co chodzi.<\/p>\n\n\n\n

\"Prawo<\/a>
Polecamy „Prawo autorskie. Komentarz<\/a>” autorstwa Adriana Niew\u0119g\u0142owskiego<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/span>Czym jest komiks?<\/span><\/h2>\n\n\n\n

Poniewa\u017c jestem przy klawiaturze mog\u0119 wyj\u015b\u0107 od tego, czym komiks jest dla mnie. Komiks to historia opowiadana nieruchomymi obrazami, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi istnieje wi\u0119\u017a logiczna i czasowa. Obrazy musz\u0105 wobec tego uk\u0142ada\u0107 si\u0119 w pewn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Komiks oczywi\u015bcie cz\u0119sto zawiera warstw\u0119 wyra\u017con\u0105 znakami pisma, czy to w balonikach czy to w ramach, ale nie jest ona niezb\u0119dna dla bytu komiksu. Kluczowe s\u0105 kadry na stronie z ilustracjami, uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 w histori\u0119. Oczywi\u015bcie, komiks musi mie\u0107 scenariusz, ale to nie znaczy, \u017ce konieczne s\u0105 dialogi czy narrator. Komiksowe historie bez tekstu nadal s\u0105 popularne i co pewien czas wracaj\u0105, cz\u0119sto przy okazji r\u00f3\u017cnych istotnych wydarze\u0144. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 komiksy wydane przez Marvel Comics dla uczczenia ofiar zamachu na World Trade Center opatrzone szyldem \u201enuff said<\/em>\u201d.  W rezultacie, o ile strony z kadrami wype\u0142nionymi rysunkami i milczeniem uznamy za komiks, o tyle scenariusz komiksu bez jakichkolwiek ilustracji ju\u017c nie. Jest on dopiero zaczynem utworu, kt\u00f3ry mo\u017ce powsta\u0107 w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Jako cech\u0119 komiksu podkre\u015bla si\u0119 sekwencyjno\u015b\u0107, kt\u00f3ra musi istnie\u0107 pomi\u0119dzy ilustracjami.[3]<\/sup><\/a> \u0141adnie jej istot\u0119 uj\u0105\u0142 wed\u0142ug mnie Jacek \u015awidzi\u0144ski w artykule \u201eTiming: pop\u0119d komiksowych obraz\u00f3w<\/em>\u201d.[4]<\/sup><\/a> Komiks powstaje, gdy co\u015b mi\u0119dzy kadrami nakazuje doda\u0107 do nieruchomego obrazu kolejny obraz tak, aby nape\u0142ni\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 odrobin\u0105 \u201e\u017cycia\u201d; \u201ewprawi\u0107 fragmentaryczny obraz w sekwencyjny bieg ku uzupe\u0142nieniu\u201d.[5]<\/sup><\/a> Dlatego nie zgadzam si\u0119 z tez\u0105 jakoby ksi\u0105\u017cka ilustrowana mog\u0142a by\u0107 uznana za komiks.[6]<\/sup><\/a> Jest to pomys\u0142 tyle\u017c odwa\u017cny, co ca\u0142kowicie chybiony. Ksi\u0105\u017cka ilustrowana oraz komiks maj\u0105 pewne punkty styczne, jednak ta pierwsza nie wykorzystuje technik komiksowych do opowiadania historii. Co wi\u0119cej, s\u0142usznie si\u0119 zauwa\u017ca, \u017ce w ilustrowanych ksi\u0105\u017cka warstwa tekstowa ma najcz\u0119\u015bciej charakter mimo wszystko samodzielny i mo\u017ce by\u0107 czytana w oderwaniu od ilustracji.[7]<\/sup><\/a> To ju\u017c wykracza poza konwencj\u0119 komiksu, gdzie zawarto\u015b\u0107 utworu, kt\u00f3ra jest wyra\u017cona znakami pisma, zawsze musi wsp\u00f3\u0142gra\u0107 z ilustracjami przy opowiadaniu historii. S\u0105 to wobec tego odmienne formy artystycznego wyrazu (tzn. komiks i ksi\u0105\u017cka ilustrowana), mimo, \u017ce posiadaj\u0105 one punkty styczne, o czym wspomnia\u0142em. Oddziela si\u0119 te formy wyra\u017cania od siebie w polskiej literaturze po\u015bwi\u0119conej komiksom i zbli\u017conym dzie\u0142om.[8]<\/sup><\/a> <\/p>\n\n\n\n

Skoro zarysowane zosta\u0142o poj\u0119cie komiksu przej\u015b\u0107 trzeba do kwestii, jakiego rodzaju jest to utw\u00f3r z punktu widzenia prawa autorskiego. Najpro\u015bciej by\u0142oby, \u017ceby uzna\u0107 go za typowe dzie\u0142o jednoautorskie. Taki stan rzeczy jest naturalnie mo\u017cliwy, w praktyce jednak nad dzie\u0142em komiksowym pracuje wi\u0119cej os\u00f3b. To otwiera problem z kwalifikacj\u0105 prawn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wspomnia\u0142em, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskiej doktryny prawa autorskiego kwalifikuje komiks, jaku utw\u00f3r po\u0142\u0105czony. W pierwszym wydaniu mojego komentarza do prawa autorskiego z, 2021 r., kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 nak\u0142adem Wolters Kluwer Polska, zaj\u0105\u0142em stanowisko odmienne. Wed\u0142ug mnie najcz\u0119\u015bciej komiks b\u0119dzie wsp\u00f3\u0142autorskim dzie\u0142em. Skoro jednak tekst ma mie\u0107 charakter edukacyjny i popularno-naukowy to trzeba wyja\u015bni\u0107, na czym polega r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tymi utworami i rozwa\u017cy\u0107, jakie ewentualnie inne mo\u017cliwo\u015bci kwalifikacyjne wchodz\u0105 w rachub\u0119.<\/p>\n\n\n\n

<\/span>Komiks a utwory wieloautorskie<\/span><\/h2>\n\n\n\n

Po\u0142\u0105czone dzie\u0142o to przyk\u0142ad dw\u00f3ch utwor\u00f3w, kt\u00f3re powsta\u0142y niezale\u017cnie od siebie, bez wsp\u00f3\u0142pracy i porozumienia mi\u0119dzy autorami. Post factum <\/em>pojawia si\u0119 natomiast pomys\u0142, jak te dwa dzie\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 w celu wsp\u00f3lnego rozpowszechnienia.[9]<\/sup><\/a> R\u00f3\u017cne przyk\u0142ady si\u0119 podaje dla zobrazowania tego, czym jest po\u0142\u0105czony utw\u00f3r. Mo\u017cna poda\u0107 nast\u0119puj\u0105cy. Jedna osoba napisa\u0142a przewodnik po Lublinie, a druga niezale\u017cnie od tw\u00f3rcy przewodnika sfotografowa\u0142a najwa\u017cniejsze miejsca w tym mie\u015bcie. Gdyby tw\u00f3rcy lub kto\u015b inny zaproponowali, aby w kolejnym wydaniu przewodnika do\u0142\u0105czy\u0107 do warstwy s\u0142ownej zdj\u0119cia, \u017ceby uatrakcyjni\u0107 owo wydawnictwo, by\u0142oby to mo\u017cliwe. Takie dzie\u0142o sta\u0142oby si\u0119 utworem po\u0142\u0105czonym. Z prawnego punktu widzenia mi\u0119dzy tw\u00f3rcami nie powstaje wsp\u00f3lno\u015b\u0107 praw autorskich. Ka\u017cdy z nich zachowuje prawa do cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re stworzy\u0142, o ile nie przenosi ich na wydawc\u0119. Jest tak dlatego, \u017ce wk\u0142ady do utworu (warstwa s\u0142owna i fotograficzna) zachowuj\u0105 swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107. Mog\u0105 by\u0107 przecie\u017c bez przeszk\u00f3d rozpowszechniane poza utworem po\u0142\u0105czonym. Je\u017celi dosz\u0142o do po\u0142\u0105czenia dzie\u0142, ka\u017cdy z tw\u00f3rc\u00f3w mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 od pozosta\u0142ych zezwolenia na rozpowszechnianie tak powsta\u0142ej ca\u0142o\u015bci (art. 10 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142autorski utw\u00f3r polega z kolei na tym, \u017ce autorzy wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 ze sob\u0105, dzia\u0142aj\u0105c w porozumieniu odno\u015bnie do ostatecznej wizji dzie\u0142a.[10]<\/sup><\/a> Wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie odbywa si\u0119 w efekcie w tym samym czasie i ka\u017cdy z autor\u00f3w oddzia\u0142uje na bie\u017c\u0105co na to, jaki w rezultacie utw\u00f3r b\u0119dzie mia\u0142 kszta\u0142t po uko\u0144czeniu. S\u0105 r\u00f3\u017cne rodzaje utwor\u00f3w wsp\u00f3\u0142autorskich, ale ich szczeg\u00f3\u0142owe omawianie mija\u0142oby si\u0119 z celem niniejszej wypowiedzi. Wa\u017cne znaczenie ma rzecz nast\u0119puj\u0105ca. Poniewa\u017c wsp\u00f3\u0142autorzy, jak nazwa wskazuje, wsp\u00f3\u0142kreuj\u0105 dzie\u0142o prawa autorskie maj\u0105tkowe s\u0142u\u017c\u0105 im wsp\u00f3lnie, a nie ka\u017cdemu z osobna.[11]<\/sup><\/a> Decyzje, co do ca\u0142o\u015bci praw do utworu (przeniesienie praw autorskich, udzielenie licencji itd.) wymagaj\u0105 porozumienia wszystkich cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lno\u015bci (og\u00f3\u0142u wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w). Patrz\u0105c w rezultacie od strony prawnej wsp\u00f3\u0142autorstwo kreuje znacznie silniejsze oraz g\u0142\u0119bsze wi\u0119zi mi\u0119dzy tw\u00f3rcami ni\u017c dzie\u0142o po\u0142\u0105czone. Dlatego kwalifikacja komiksu z tego punktu widzenia jest istotna praktycznie. Z tego te\u017c powodu nale\u017cy zagadnieniu po\u015bwi\u0119ci\u0107 wi\u0119cej uwagi.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi przy\u0142o\u017cyliby\u015bmy konstrukcj\u0119 dzie\u0142a po\u0142\u0105czonego do tw\u00f3rczo\u015bci komiksowej oka\u017ce si\u0119, \u017ce jest ona zupe\u0142nie nieadekwatna do tego medium. Wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy autorami komiksu nie przestawia si\u0119 tak, jak w sytuacji dzie\u0142a po\u0142\u0105czonego. Zazwyczaj scenarzysta przygotowuje na pocz\u0105tku pewien draft <\/em>komiksu, z rozplanowaniem tego, co ma by\u0107 na poszczeg\u00f3lnych planszach. Niekt\u00f3rzy, jak na przyk\u0142ad Grant Morrison,do\u0142\u0105czaj\u0105 do takiego projektu wst\u0119pne szkice i layouty<\/em> tego, co i jak ma by\u0107 uporz\u0105dkowane na planszach. S\u0105 to miniaturowe projekty stron, kt\u00f3re rysownik nast\u0119pnie wykorzystuje maj\u0105c opr\u00f3cz tego scenariusz z rozpisanym narratorem lub dialogami. Dzi\u0119ki temu ilustrator mo\u017ce lepiej wyobrazi\u0107 sobie za\u0142o\u017cenia tw\u00f3rcze scenarzysty i ewentualnie doda\u0107 w\u0142asne pomys\u0142y i swoj\u0105 perspektyw\u0119 autorsk\u0105 i skonsultowa\u0107 to nast\u0119pnie ze scenarzyst\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"Miniaturka
Ilustracja pierwsza<\/strong>: Miniaturka (thumbnail<\/em>) strony komiksu The Invisibles<\/em> (numer 1, wydawca DC Comics) przygotowana przez scenarzyst\u0119 serii Granta Morrisona dost\u0119pna na nast\u0119puj\u0105cej stronie internetowej <https:\/\/screenrant.com\/grant-morrison-invisibles-x-men-superman-writing-process\/>(24.08.2024 r.). Artyku\u0142: N. Cabaniss, Legendary Comic Book Creator Grant Morrison Breaks Down Their Writing Process<\/em>.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W trakcie pracy nad komiksem rysownik otrzymuje od scenarzysty scenariusz szczeg\u00f3\u0142owy z rozpisaniem tego, co dzieje si\u0119 na poszczeg\u00f3lnych stronach. Nast\u0119pnie przenosi \u00f3w rysownik koncepcj\u0119 scenariusza na poszczeg\u00f3lne plansze komiksowe.<\/p>\n\n\n\n

Ilustruj\u0105c komiks dostosowuje rysownik pomys\u0142y i idee scenarzysty do reali\u00f3w medium komiksowego. Pewne elementy ulegaj\u0105 zmianie, np. niekt\u00f3re kadry s\u0105 przenoszone na nast\u0119pne strony, czasami pojawiaj\u0105 si\u0119 kadry obejmuj\u0105ce jedn\u0105 lub nawet dwie strony. W trakcie pracy ilustrator i scenarzysta wymieniaj\u0105 si\u0119 na bie\u017c\u0105co fragmentami komiksu, co wy\u0142ania czasem konieczno\u015b\u0107 wprowadzania dodatkowych, nieprzewidzianych zmian. Dawniej odbywa\u0142o si\u0119 to na przyk\u0142ad faksem, obecnie gotowe strony wys\u0142ane s\u0105 via <\/em>e-mail.<\/p>\n\n\n\n

Ta synergia, jaka istnieje pomi\u0119dzy scenarzyst\u0105 i rysownikiem, sprawia, \u017ce ich wk\u0142ad\u00f3w w dzie\u0142o nie mo\u017cna uzna\u0107 za po\u0142\u0105czone. Przede wszystkim s\u0105 wtopione w jedno i nie nadaj\u0105 si\u0119 do samodzielnej eksploatacji. Oczywi\u015bcie, mo\u017cna przeczyta\u0107 scenariusz komiksu, co te\u017c czasami robi\u0119. W zbiorczych wydaniach bywaj\u0105 one do\u0142\u0105czane, ale nie traktuj\u0119 tego w\u00f3wczas, jako lektury dzie\u0142a komiksowego. Jest to pewnego rodzaju ciekawostka, aczkolwiek gdybym mia\u0142 to czyta\u0107 bez dost\u0119pu do komiksu, odczuwa\u0142bym pewien niedosyt. Tak samo chyba spraw\u0119 oceni\u0142by mi\u0142o\u015bnik sztuki filmowej, gdyby przysz\u0142o mu dosta\u0107 do lektury scenariusz bez mo\u017cliwo\u015bci obejrzenia dzie\u0142a kinematograficznego w ca\u0142o\u015bci. Tak jak scenariusz filmu owym filmem nie jest, tak scenariusz komiksu nie jest komiksem.<\/p>\n\n\n\n

Trzeba sobie zdawa\u0107 spraw\u0119, \u017ce wspomniana na wst\u0119pie synergia mi\u0119dzy scenarzyst\u0105 i rysownikiem jeszcze bardziej si\u0119 obecnie zacie\u015bnia. W latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku scenarzy\u015bci mieli zwyczaj opisywa\u0107 wiele rzeczy, kt\u00f3re czytelnik i tak by\u0142 w stanie zaobserwowa\u0107 na planszach. Obecnie w coraz wi\u0119kszym stopniu polegaj\u0105 oni na pracy ilustratora i narrator nie przedstawia tego, co czytelnik widzi na kadrach komisowych.<\/p>\n\n\n\n

Naturalnie, chc\u0119 wyja\u015bni\u0107, \u017ce zdaje sobie spraw\u0119 z istnienia tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy kreuj\u0105 dzie\u0142a jednoautorskie.[12]<\/sup><\/a> W ca\u0142o\u015bci zajmuj\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno stron\u0105 wizualn\u0105, jak i s\u0142own\u0105 komiksu. W takich okoliczno\u015bciach problemu kwalifikacyjnego, kt\u00f3ry poruszam powy\u017cej, nie ma. Niemniej nauka zak\u0142ada generalizacj\u0119, czyli obranie za uk\u0142ad odniesienia zjawisk typowych. Najcz\u0119\u015bciej mam do czynienia z komiksami wieloautorskimi. S\u0105 to utwory wsp\u00f3\u0142autorskie, gdzie na pierwszy plan wysuwaj\u0105 si\u0119 dwie osoby: rysownik i scenarzysta. To jednak problemu nie wyczerpuje. Otwiera si\u0119 kwestia sporna, zwi\u0105zana z tym, czy do grona wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u00f3w mo\u017cna zaliczy\u0107: inkera, koloryst\u0119 i liternika. Opr\u00f3cz tego jest jeszcze w\u0105tek oddzia\u0142ywania redaktor\u00f3w odpowiedzialnych za dan\u0105 seri\u0119 lub po prostu za komiks. <\/p>\n\n\n\n

<\/span>Inker<\/span><\/h2>\n\n\n\n

Z jakiego\u015b powodu zapad\u0142a mi w pami\u0119\u0107 scena z filmu \u201eJay i Cichy Bob kontratakuj\u0105\u201d w re\u017cyserii Kevina Smitha, sk\u0105din\u0105d tak\u017ce scenarzysty komiksowego i fana tego medium.[13]<\/sup><\/a> Kiedy grany przez Jasona Lee bohater (Banky Edwards) o\u015bwiadcza, \u017ce by\u0142 inkerem w komiksie, s\u0142yszy komentarz: \u201eCzyli nie wychodzisz za linie i tyle? Nikt ci nie mia\u0142 serca tego wcze\u015bniej powiedzie\u0107?\u201d. Humor z pewno\u015bci\u0105 kontrowersyjny, a i sama ocena wk\u0142adu inkera ma jak si\u0119 wydaje niewiele wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Do dzisiaj nie ma dobrego, polskiego odpowiednika s\u0142owa \u201einker\u201d. Z pewno\u015bci\u0105 nie przyj\u0119\u0142o si\u0119 \u201etuszownik\u201d, bo brzmi to nienaturalnie. Przez pewien czas spotyka\u0142em si\u0119 ze s\u0142owem \u201efiniszer\u201d, ale to te\u017c w gruncie rzeczy si\u0119 nie utrwali\u0142o. Niezale\u017cnie od tego jest poza dyskusj\u0105, \u017ce mamy do czynienia z osob\u0105 istotn\u0105 z punktu widzenia tworzenia komiksu. Do dzi\u015b u\u017cywa si\u0119 tradycyjnego tuszowania, mimo dost\u0119pno\u015bci tzw. digital ink<\/em>.[14]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

Kiedy era komiksu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 na dobre szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rysownicy potrzebuj\u0105 pomocy, \u017ceby wydawca m\u00f3g\u0142 na czas odda\u0107 komiks do druku. By\u0142o to przed pojawieniem si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3ra daje rzeczywisto\u015b\u0107 cyfrowa. Ilustracje wykonywano (i nadal cz\u0119sto tak si\u0119 to odbywa) o\u0142\u00f3wkiem, przez co \u0142atwo mo\u017cna by\u0142o wprowadza\u0107 poprawki. Nast\u0119pnie pokrywano je tuszem i dopiero nak\u0142adano kolory. Z co bardziej zdolnymi rysownikami zacz\u0119li wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 inkerzy. Rol\u0105 inkera jest pokrycie ilustracji tuszem. Doda\u0107 trzeba, \u017ce wielu inker\u00f3w jest r\u00f3wnie\u017c uzdolnionymi rysownikami i odnosi na tym polu sukcesy. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 Klaus Janson, znany ze wsp\u00f3\u0142pracy z Frankiem Millerem, w\u0142a\u015bnie, jako inker. Niezale\u017cnie od tego Janson sprawdzi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako rysownik, kt\u00f3ry cz\u0119sto samodzielnie inkowa\u0142 swoje w\u0142asne prace dla du\u017cych ameryka\u0144skich wydawnictw komiksowych.<\/p>\n\n\n\n

Ocena inkera w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142autorstwa jest nie\u0142atwa i niejednolita. \u017beby takowym wsp\u00f3\u0142autorem si\u0119 sta\u0107 trzeba wnie\u015b\u0107 do dzie\u0142a indywidualny i tw\u00f3rczy charakter. W praktyce du\u017co zale\u017cy od tego, na ile szczeg\u00f3\u0142owe i dok\u0142adne s\u0105 ilustracje rysownika. Niekiedy zostawia on odpowiedni\u0105 przestrze\u0144 inkerowi \u017ceby m\u00f3g\u0142 wnie\u015b\u0107 odpowiednio du\u017cy wk\u0142ad. Niezale\u017cnie jednak od powy\u017cszego wk\u0142ad inkera zawsze jest istotny. Dobry inker umie wyeksponowa\u0107 detale oraz odpowiednio wype\u0142ni\u0107 elementy pozostawione (puste) tworz\u0105c odpowiedni\u0105 atmosfer\u0119 komiksu, a tak\u017ce nadaj\u0105c mu cz\u0119sto bardziej przestrzenny wymiar. Niekt\u00f3rzy rysownicy stale wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z konkretnymi osobami (inkerami).  <\/p>\n\n\n\n

Jako przyk\u0142ad istotnego wk\u0142adu tw\u00f3rczego inkera mo\u017cna wskaza\u0107 nast\u0119puj\u0105ce plansze komiksowe autorstwa Jima Lee (o\u0142\u00f3wek) oraz Scotta Williamsa (tusz).<\/p>\n\n\n\n

\"Rysunek
Ilustracja druga: <\/strong>Rysunek X-Men autorstwa Jima Lee przygotowany dla wydawnictwa Marvel Comics (przed na\u0142o\u017ceniem tuszu przez Scotta Williamsa). Ilustracja zosta\u0142a udost\u0119pniona na nast\u0119puj\u0105cej stronie internetowej: https:\/\/www.reddit.com\/r\/xmen\/comments\/xmzp3k\/the_value_of_a_great_inker_scott_williams_over\/#lightbox. Tytu\u0142 wpisu na stronie: The value of a great inker – Scott Williams over Jim Lee pencils<\/em>. (dost\u0119p: 24.08.2025 r.).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Mi\u0119dzy
Ilustracja trzecia: <\/strong>Rysunek jak na ilustracji drugiej pokryty tuszem przez Scotta Williamsa. Zob. https:\/\/www.reddit.com\/r\/xmen\/comments\/xmzp3k\/the_value_of_a_great_inker_scott_williams_over\/#lightbox<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Je\u017celi spojrzymy na dwie ostatnie ilustracje, to wspomniany na pocz\u0105tku tej cz\u0119\u015bci uwag \u017cart z \u201eniewychodzeniem za linie\u201d wydaje si\u0119 kuriozalny. W istocie rzeczy wszystkie niedookre\u015blone przez rysownika miejsca inker wype\u0142ni\u0142 w\u0142asn\u0105 tre\u015bci\u0105 artystyczn\u0105. Jest to oczywi\u015bcie przyk\u0142ad skrajny. Zwykle rysownicy s\u0105 dok\u0142adni, niemniej jednak zawsze miejsce dla artystycznej interpretacji jest pozostawione inkerowi.<\/p>\n\n\n\n

Dawniej pojawia\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci odno\u015bnie do tego, czy inkera mo\u017cna uzna\u0107 za wsp\u00f3\u0142autora zw\u0142aszcza na rynku ameryka\u0144skim. W dzisiejszej dobie wsp\u00f3\u0142autorski status osoby nak\u0142adaj\u0105cej tusz nie jest kwestionowany.<\/p>\n\n\n\n

<\/span>Inni wsp\u00f3\u0142autorzy komiksu<\/span><\/h2>\n\n\n\n

Statusu kolorysty, jako wsp\u00f3\u0142autora komiksu, nikt na og\u00f3\u0142 nie kwestionuje, mimo, \u017ce jak powiedziano sprawa inkera by\u0142a kontestowana. Jest tak by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce kolorysta w swoim arsenale dysponuje nie tylko czerni\u0105. Maj\u0105c ca\u0142\u0105 palet\u0119 barw mo\u017ce w istotny spos\u00f3b wp\u0142yn\u0105\u0107 na takie elementy historii jak jej nastr\u00f3j, dynamika mniej lub bardziej przestrzenny charakter kadr\u00f3w. Zarazem, m\u00f3wi\u0105c o kolory\u015bcie, jako wsp\u00f3\u0142autorze, trzeba mie\u0107 na my\u015bli osob\u0119, kt\u00f3ra w porozumieniu z innymi autorami dobiera\u0142a i nak\u0142ada\u0142a kolory na czarno-bia\u0142e plansze. Przede wszystkim scenarzysta ma w omawianym zakresie wp\u0142yw na to, jak ostatecznie z wygl\u0105da z tego punktu widzenia dzie\u0142o komiksowe. Wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce r\u00f3wnie\u017c w tym konkretnym aspekcie mamy do czynienia z wk\u0142adem wsp\u00f3\u0142autorskim.<\/p>\n\n\n\n

Od tego, o czym powiedziano, nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 osoby, kt\u00f3re dokonuj\u0105 remasteringu<\/em> kolor\u00f3w starszych komiks\u00f3w. Jak wiadomo, przed epok\u0105 druku cyfrowego komiksy kolorowano inaczej. Obecnie, gdy pojawia si\u0119 potrzeba przygotowania nowych, zwykle zbiorczych edycji, dostosowuje si\u0119 cz\u0119sto dawne kolory do wsp\u00f3\u0142czesnych standard\u00f3w edytorskich. Polega to na ich poprawieniu w programach komputerowych. W \u015bwiecie fan\u00f3w komiksu jest przedmiotem dyskusji, czy owe zmiany wynikaj\u0105ce z zastosowania technologii cyfrowych to modyfikacje na lepsze. Niezale\u017cnie od powy\u017cszego, z prawnego punktu widzenia osoby poprawiaj\u0105ce kolory z pewno\u015bci\u0105 nie b\u0119d\u0105 wsp\u00f3\u0142autorami. Nie tworzyli oni komiku razem z jego autorami. Nie s\u0105 w rezultacie uczestnikami porozumienia, odno\u015bnie do ostatecznej wizji dzie\u0142a. Do tego dochodzi dodatkowa okoliczno\u015b\u0107. Poprawianie kolor\u00f3w, czy te\u017c mo\u017ce raczej ich \u201eod\u015bwie\u017canie\u201d odbywa si\u0119 pod kontrol\u0105 wydawc\u00f3w, tak, aby nie wej\u015b\u0107 w konflikt z autorami. Istniej\u0105 okre\u015blone przewodniki, czy podr\u0119czniki, w jaki spos\u00f3b te kolory modyfikowa\u0107, a\u017ceby uzyska\u0107 okre\u015blony efekt. W rezultacie dzia\u0142alno\u015b\u0107 osoby, kt\u00f3ra dokonuje poprawienia kolor\u00f3w, czy na przyk\u0142ad ich separacji nie jest w og\u00f3le tw\u00f3rcza. Jest cenna, pracoch\u0142onna i czasoch\u0142onna, ale sprowadza si\u0119 do mechanicznego wdra\u017cania okre\u015blonych instrukcji. Gdyby z kolei do takiego procesu uda\u0142o si\u0119 wnie\u015b\u0107 indywidualny i tw\u00f3rczy charakter mo\u017cna by\u0142oby efekt rozwa\u017ca\u0107 w ramach utworu zale\u017cnego, czyli opracowania (zob. art. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Zasad\u0105 jest, ze autor opracowania musi mie\u0107 na jego rozpowszechnienie zgod\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w dzie\u0142a macierzystego (w tym oryginalnego kolorysty) lub wydawcy, je\u015bli pierwotni wsp\u00f3\u0142autorzy przenie\u015bli na niego swoje prawa.<\/p>\n\n\n\n

Za wsp\u00f3\u0142autora komiksu mo\u017cna uzna\u0107 wreszcie liternika, cho\u0107 nie w ka\u017cdym przypadku. W wielu seriach korzysta si\u0119 ze standardowych czcionek, st\u0105d u\u017cyte liternictwo niczym specjalnym si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cnia. Tyczy si\u0119 to zar\u00f3wno liter w ramkach, czy w dymkach, jak i u\u017cytych wyraz\u00f3w d\u017awi\u0119kona\u015bladowczych. Niekiedy jednak liternictwo w komiksie to prawdziwe dzie\u0142o sztuki. Kilka lat temu przyk\u0142ad tego, jak wa\u017cne jest to, o czym mowa, da\u0142 Barry Windsor-Smithw s\u0142usznie wielokrotnie nagradzanym komiksie Monsters<\/em>. Dzie\u0142o to przet\u0142umaczono na wiele j\u0119zyk\u00f3w, doczeka\u0142o si\u0119 ono r\u00f3wnie\u017c polskiej edycji. Jest to komiks nietypowy pod wieloma wzgl\u0119dami. Windsor-Smith nie tylko go zilustrowa\u0142, pokry\u0142 szkice tuszem, napisa\u0142 scenariusz, ale tak\u017ce by\u0142 odpowiedzialny za liternictwo. Swoje umiej\u0119tno\u015bci w tym ostatnim zakresie pokazywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w innych komiksach (m.in. Weapon X<\/em> dla Marvel Comics), niemniej jednak w tym miejscu jego wk\u0142ad zas\u0142uguje na podkre\u015blenie. Dob\u00f3r czcionek kszta\u0142tuje nastr\u00f3j opowie\u015bci, uspokaja j\u0105 lub tworzy wra\u017cenie niepokoju. Czasami, jak na zacytowanej stronie (ilustracja nr 4) wydaje si\u0119, \u017ce liternictwo staje si\u0119 r\u00f3wnorz\u0119dnym \u015brodkiem opowiadania historii. Opr\u00f3cz tego, w komiksie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 sekwencje przypominaj\u0105ce eleganckie, wykaligrafowane pismo odr\u0119czne, gdy matka g\u0142\u00f3wnego bohatera pisze listy. Wk\u0142ad w\u0142o\u017cony w t\u0119 warstw\u0119 komiksu r\u00f3wnie\u017c dowodzi tego, \u017ce mo\u017ce mie\u0107 ona tw\u00f3rczy i indywidualny charakter. Niezale\u017cnie od innych wyr\u00f3\u017cnie\u0144, za liternictwo do Monsters <\/em>Barry Windsor-Smith otrzyma\u0142 nagrod\u0119 Eisnera, kt\u00f3ra do dzi\u015b uchodzi za jedno z najbardziej presti\u017cowych wyr\u00f3\u017cnie\u0144 w \u015bwiecie komiksu.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142ad Monsters <\/em>mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 nie do ko\u0144ca adekwatny do poruszanej problematyki. Dzie\u0142o Windsor-Smitha to komiks jedno- a nie wieloautorski. U\u017cy\u0142em go mimo to nie bez powodu. Prawdziwie oryginalne liternictwo mo\u017cna coraz cz\u0119\u015bciej odnale\u017a\u0107 w komiksie autorskim, pozostaj\u0105cym poza g\u0142\u00f3wnym nurtem najwi\u0119kszych wydawnictw. W typowych seriach wydawc\u00f3w takich, jak Marvel Comics, DC Comics czy Image Comics bardzo cz\u0119sto niczym specjalnym si\u0119 ono nie wyr\u00f3\u017cnia. Jest ono oparte na powielaniu utartych kanon\u00f3w i schemat\u00f3w, przez co zmian\u0119 liternika w danej serii bardzo trudno rozpozna\u0107. Kolejny staje si\u0119 epigonem poprzednika. W przypadku standardowego liternictwa nie pojawia si\u0119 kwestia wsp\u00f3\u0142autorstwa, gdy\u017c ta mo\u017ce si\u0119 wy\u0142oni\u0107, gdy do dzie\u0142a wniesie si\u0119 wk\u0142ad tw\u00f3rczy. Je\u015bli tego nie ma zagadnienie staje si\u0119 bezprzedmiotowe.<\/p>\n\n\n

\n
\"Monsters,
Ilustracja czwarta<\/strong>: Monsters, <\/em>autor (scenariusz, tusz, rysunki, liternictwo) Barry Windsor-Smith, wydawnictwo Fanagraphics Books, Seattle, Washington 2021. Plansz\u0119 powy\u017cej zaczerpni\u0119to z nast\u0119puj\u0105cej strony internetowej https:\/\/blog.fantagraphics.com\/bwsmonsters\/ (dost\u0119p: 24.08.2025 r.). Tytu\u0142: Fantagraphics To Publish Monsters by Legendary Cartoonist Barry Windsor-Smith<\/em>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Do grona wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w komiksu nie zalicza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w literaturze i orzecznictwie, zw\u0142aszcza ameryka\u0144skim, redaktor\u00f3w. Odnosi si\u0119 to zar\u00f3wno do redaktor\u00f3w danej serii, jak i tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 wp\u0142yw na ca\u0142okszta\u0142t funkcjonowania wydawnictwa (redaktor naczelny). Czasami to dziwi, je\u015bli si\u0119 zwa\u017cy, jak du\u017cy wp\u0142yw mo\u017ce mie\u0107 redaktor na to, co dzieje si\u0119 w komiksie. Po pierwsze, mo\u017ce uzale\u017cni\u0107 przyj\u0119cie dzie\u0142a do druku od wprowadzenia okre\u015blonych zmian. Po drugie, mo\u017ce oczekiwa\u0107 wdro\u017cenia konkretnych pomys\u0142\u00f3w. Jako przyk\u0142ad redaktora naczelnego, kt\u00f3ry mia\u0142 bardzo silne oddzia\u0142ywanie na tw\u00f3rc\u00f3w komiksowych, podaje si\u0119 cz\u0119sto osob\u0119 Joe Quesady. Stanowisko, o kt\u00f3rym powiedziano, zajmowa\u0142 w Marvel Comics <\/em>przez ponad dekad\u0119. Pod jego wp\u0142ywem powsta\u0142o zako\u0144czenie serii The Amazing Spider-man<\/em>, na kt\u00f3re scenarzysta serii (J.M. Starczynski) d\u0142ugo nie chcia\u0142 si\u0119 zgodzi\u0107.[15]<\/sup><\/a> Quesada mia\u0142 te\u017c du\u017ce oddzia\u0142ywanie na seri\u0119 Origin<\/em> o pocz\u0105tkach postaci Rosomaka. Scenarzysta serii Paul Jenkins wykorzysta\u0142 sporo pomys\u0142\u00f3w Quesady do przygotowania tego komiksu. Generalnie rzecz bior\u0105c, tak w ameryka\u0144skim, jak i europejskim prawie autorskim przyjmuje si\u0119, \u017ce redaktor nie jest wsp\u00f3\u0142autorem komiksu, je\u017celi tylko dostarcza idee i pomys\u0142y. Niewa\u017cne czy odnosz\u0105 si\u0119 one do pocz\u0105tku, \u015brodka, czy zako\u0144czenia opowie\u015bci. Pomys\u0142 w prawie autorskim nie podlega ochronie. To, czy bohaterowie pozostaj\u0105 ma\u0142\u017conkami, jakie by\u0142y ich pocz\u0105tki, z jakich rodzin czy rod\u00f3w si\u0119 wywodzili – to idea, kt\u00f3ra mo\u017ce by\u0107 wykorzystywana przez r\u00f3\u017cne komiksy i nie tylko. Niemniej jednak, je\u017celi redaktor jest zarazem autorem cz\u0119\u015bci scenariusza czy ilustracji mo\u017ce by\u0107 zaliczony do grona wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w. Jest to mimo tego osobna kwestia. Status ten zyskuje poprzez co\u015b innego, ani\u017celi tylko bycie redaktorem.<\/p>\n\n\n\n

<\/span>Zako\u0144czenie<\/span><\/h2>\n\n\n\n

W tym kr\u00f3tkim szkicu poruszy\u0142em wy\u0142\u0105cznie jeden, konkretny w\u0105tek, jaki pojawia si\u0119 na styku prawa autorskiego i dziewi\u0105tej sztuki wyzwolonej. Istnieje szereg problem\u00f3w r\u00f3wnie lub jeszcze bardziej interesuj\u0105cych. W\u015br\u00f3d nich s\u0105 kwestie sztucznej inteligencji w procesie tworzenia komiks\u00f3w, plagiatu, t\u0142umaczenia, czy parodii oraz karykatury w komiksie. Aby si\u0119 nimi rzetelnie zaj\u0105\u0107, trzeba by\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 im prace o podobnej do niniejszej obj\u0119to\u015bci. W obr\u0119bie zreszt\u0105 samego wsp\u00f3\u0142autorstwa komiksowego wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 te\u017c inne zagadnienia. Wybra\u0142em jednak te, kt\u00f3re wydawa\u0142y mi si\u0119 najbardziej interesuj\u0105ce, dlatego musi mi Czytelnik skr\u00f3ty my\u015blowe wybaczy\u0107, mam na dziej\u0119, \u017ce do innych w\u0105tk\u00f3w kiedy\u015b powr\u00f3c\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> Zob. J. Szcze\u015bniak, Komiks – utw\u00f3r zbiorowy, wsp\u00f3\u0142autorski, czy po\u0142\u0105czony, <\/em>Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Prace z Prawa W\u0142asno\u015bci Intelektualnej 2025, z. 1, s. 48, przyp. 5, gdzie podaje, jako rzecznik\u00f3w pogl\u0105du, o kt\u00f3rym wy\u017cej m.in. J. Bart\u0119, R. Markiewicza, J. Sie\u0144czy\u0142o-Chlabicz, Z. Okonia.
[2]<\/a> W polskim komiksie te\u017c; vide <\/em>Jakub Martewicz, czy Hubert Ronek.
[3]<\/a> K. T. Toeplitz, Sztuka komiksu. Pr\u00f3ba definiowania nowego gatunku artystycznego<\/em>, Warszawa 1985, s. 6, 10-11.
[4]<\/a> Konteksty 2013, nr 3.
[5]<\/a> Ibidem, <\/em>s. 196.
[6]<\/a> Zob. jednak J. Szcze\u015bniak, Komiks, <\/em>s. 47 i n.
[7]<\/a> K. Mikkonen, Between Picturebooks and Comics or What Hybrid Forms Can Do to Reading,<\/em>\u00a0Children’s Literature 2023, nr 51, s. 135-136.\u00a0
[8]<\/a> Zob. szerzej: J. Szy\u0142ak, Komiks i ksi\u0105\u017cka obrazkowa. Miejsca wsp\u00f3lne. Miejsca osobne, Pozna\u0144 2025, passim.
[9]<\/a> R. Markiewicz, Ilustrowane prawo autorskie, <\/em>Warszawa 2018, s. 160-161.
[10]<\/a> J. Banasiuk, J. Sie\u0144czy\u0142o-Chlabicz, Porozumienie tw\u00f3rc\u00f3w a powstanie dzie\u0142a wsp\u00f3\u0142autorskiego, <\/em>Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Prace z Prawa W\u0142asno\u015bci Intelektualnej 2009, z. 4, s. 63 i n.
[11]<\/a> Oczywi\u015bcie, o ile nie przenios\u0105 wspomnianych praw na wydawc\u0119.
[12]<\/a> Chocia\u017cby wspomniany Huber Ronek i jego komiks \u201eW.E<\/em>.\u201d.
[13]<\/a> 2001, producent S. Mosier.
[14]<\/a> Komputerowe pokrywanie szkicu komiksu czerni\u0105.
[15]<\/a> Wywiad z J. M. Starczynskim: https:\/\/web.archive.org\/web\/20080606220247\/http:\/\/blogs.amctv.com\/scifi-scanner\/2008\/05\/j-michael-straczynski-interview.php (dost\u0119p z 24.08.2025 r.).<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
\"\"<\/figure>
\n

Adrian Niew\u0119g\u0142owski<\/a><\/strong><\/strong> \u2013 doktor habilitowany nauk prawnych, profesor Wydzia\u0142u Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie; radca prawny, specjalista z zakresu prawa w\u0142asno\u015bci intelektualnej; dwukrotny laureat w konkursie Prezesa Urz\u0119du Patentowego RP na najlepsze prace naukowe z dziedziny w\u0142asno\u015bci przemys\u0142owej (2005, 2009); arbiter w Komisji Prawa Autorskiego; autor i wsp\u00f3\u0142autor ponad 150 prac naukowych opublikowanych w Polsce i za granic\u0105.<\/p>\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

https:\/\/www.reddit.com\/r\/xmen\/comments\/xmzp3k\/the_value_of_a_great_inker_scott_williams_over\/#lightbox<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3884,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[92],"tags":[],"class_list":["post-3879","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-inne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3879","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3879"}],"version-history":[{"count":32,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3879\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4340,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3879\/revisions\/4340"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3884"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3879"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3879"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profinfo.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3879"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}