Dziecko w sądzie. Kim jest reprezentant, czym się zajmuje i kiedy jest wyznaczany?

Kiedy dziecko staje się stroną w postępowaniu sądowym, niezależnie czy jako pokrzywdzony w sprawie karnej, czy w postępowaniu cywilnym, jego prawa i interesy muszą być odpowiednio chronione. Oczywiście rodzice co do zasady reprezentują swoje dzieci w sądzie jako przedstawiciele ustawowi. Jednak sytuacja zmienia się diametralnie, wówczas, gdy interes dziecka może kolidować z interesem któregoś z rodziców. Właśnie wtedy pojawia się w polskim systemie prawnym reprezentant dziecka, czyli osoba, której zadaniem jest bezinteresownie bronić dobra i praw najmłodszych uczestników postępowania sądowego.

Wiele osób wciąż nie wie, kim dokładnie jest reprezentant dziecka, jakie ma uprawnienia i obowiązki oraz kiedy sąd decyduje się go powołać. Dlatego w niniejszym artykule postaramy się jasno przedstawić tę kwestię, aby osoby spoza obszaru prawa zrozumiały rolę i znaczenie reprezentanta dziecka w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości.

Kim jest reprezentant dziecka?

Zgodnie z art. 99. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, reprezentant dziecka to osoba powołana przez sąd opiekuńczy w celu reprezentacji dziecka, którego żaden z rodziców nie może reprezentować z powodu konfliktu interesów. Zgodnie z art. 98 art. § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „(…) żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka:

1) przy czynnościach prawnych między dziećmi pozostającymi pod ich władzą rodzicielską;

2) przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, chyba że czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo że dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania i wychowania”.

Kluczową różnicą między reprezentantem a tradycyjnym pełnomocnikiem jest fakt, że reprezentanta nie wynajmuje rodzic i nie działa on w interesie rodziców. Reprezentanta powołuje sąd, a jego jedynym przełożonym jest de facto sąd opiekuńczy, który go nadzoruje. Reprezentant działa wyłącznie w interesie dziecka, niezależnie od tego, jakie są intencje czy życzenia rodziców.

Warto wspomnieć, że tego typu instytucja działała uprzednio pod nazwą kuratora sądowego. Jednak ustawą z 28 lipca 2023 roku o zmianie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 29 sierpnia 2023 roku, zastąpiono kuratora instytucją reprezentanta dziecka. Zmiana ta przyniosła też nowe przepisy wykonawcze, bowiem Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 29 lipca 2024 r. w sprawie sposobu zapewnienia reprezentacji dziecka przez reprezentanta dziecka (Dz. U. 2024, poz. 1159) precyzyjnie reguluje sposób zapewnienia reprezentacji dziecka przez reprezentanta. W przedmiotowym rozporządzeniu określono sposób wyznaczania reprezentanta dziecka, ustalania listy reprezentantów dziecka oraz system szkoleniowy reprezentantów dziecka, mając na uwadze konieczność zapewnienia prawidłowego toku postępowania oraz prawidłowej realizacji prawa do ochrony interesów dziecka

Kto i kiedy powołuje reprezentanta dziecka?

Reprezentant dziecka powoływany jest przez sąd opiekuńczy w konkretnych sytuacjach prawnie zdefiniowanych. Głównym warunkiem, ujętym w art. 99 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jest taka sytuacja, w której żaden z rodziców dziecka nie może go reprezentować.

Kiedy tak się dzieje? Przede wszystkim w sytuacjach, w których między rodzicem a dzieckiem, lub między dwojgiem rodziców a dzieckiem, zachodzi konflikt interesów. Najczęstsze scenariusze takiego stanu rzeczy to:

• postępowanie karne, w którym oskarżonym jest jeden lub oboje rodziców. Przykładowo, jeżeli ojciec jest oskarżony o przestępstwo przeciwko dziecku, matka (przedstawiciel ustawowy) nie może reprezentować potomka jako pokrzywdzonego w tej sprawie, bo jej interesy mogą kolidować z interesami dziecka;
• spory majątkowe między dzieckiem a rodzicem. Jeśli toczy się postępowanie o majątek dziecka, a jeden z rodziców jest drugą stroną sporu, reprezentant działa niezależnie od tego rodzica;
• postępowania opiekuńcze, gdy rodzic jest zainteresowaną stroną. Dla przykładu, jeżeli toczone jest postępowanie o ograniczenie czy pozbawienie władzy rodzicielskiej, rodzic nie może reprezentować dziecka;
• sprawy spadkowe dotyczące dziecka. W sporach o spadek, gdzie dziecko jest zainteresowaną stroną, a jeden z rodziców ma sprzeczne interesy również pojawia się reprezentant.

Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy

w ofercie księgarni Profinfo.pl

Kto może być reprezentantem dziecka w świetle wymogów prawnych?

Polskie przepisy prawa precyzyjnie określają, kto może zostać reprezentantem dziecka Artykuł 99(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi o trzech kategoriach osób mogących pełnić tę funkcję:

• Pierwsza kategoria – adwokat bądź radca prawny ze specjalizacją

Adwokat lub radca prawny, aby zostać reprezentantem dziecka, musi spełniać jeden z dwóch warunków. Mianowicie musi wykazywać szczególną znajomość spraw dotyczących dziecka, czyli mieć doświadczenie w sprawach tego samego rodzaju, co postępowanie, do którego powołuje go sąd (np. specjalizuje się w sprawach karnych dotyczących ochrony dzieci). Opcjonalnie musi ukończyć szkolenie dotyczące zasad reprezentacji dziecka, praw lub potrzeb dziecka.

• Druga kategoria – osoba z wyższym wykształceniem prawniczym

W sytuacjach, gdy stopień skomplikowania sprawy tego nie wymaga (sąd może określić to szczegółowo, a nawet wydać szczegółowe instrukcje), reprezentantem może zostać także osoba z wyższym wykształceniem prawniczym, pod warunkiem, że wykazuje się znajomością potrzeb dziecka.

• Trzecia kategoria – osoba bez wykształcenia prawniczego

W sytuacji, gdy zachodzą szczególne okoliczności, sąd może powołać na reprezentanta dziecka osobę bez wyższego wykształcenia prawniczego. Taka możliwość istnieje jedynie wówczas, gdy sąd uważa, że tego typu kwalifikacje nie są konieczne do prawidłowego reprezentowania dziecka w konkretnym postępowaniu. Tego typu osoba musi jednak wykazywać się specjalną znajomością potrzeb dziecka np. psycholog, pracownik socjalny z dużym doświadczeniem w pracy z dziećmi, a potencjalnie nawet osoba z kręgu rodziny dziecka, która wykazuje dużą znajomość potrzeb dziecka, oczywiście pod warunkiem jej niezależności od rodziców małoletniego.

Oczywiście należy tutaj zaznaczyć, że reguły z drugiej i trzeciej kategorii nie dotyczą postępowań karnych. W sprawach karnych reprezentant dziecka musi być adwokatem lub radcą prawnym o odpowiednich kwalifikacjach, ze względu na złożoność procedury i konieczność obrony szczególnie wrażliwych interesów dziecka.

Uprawnienia „instytucji reprezentanta”, czyli co może robić reprezentant dziecka?

Reprezentant dziecka ma bardzo szerokie uprawnienia procesowe, co wynika z brzmienia art. 99 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z przepisami prawa, „reprezentant dziecka jest umocowany do dokonywania wszelkich czynności łączących się ze sprawą, również w zakresie zaskarżenia i wykonania orzeczenia”. Może on zatem:

• Składać wnioski dowodowe – reprezentant może prosić o przeprowadzenie określonych dowodów, przesłuchanie świadków, powołanie biegłych sądowych;
• Uczestniczyć w przesłuchaniach, zwłaszcza w przesłuchaniu samego dziecka. Reprezentant ma prawo nie tylko być obecny, ale i zadawać pytania;
• Składać wnioski o środki zapobiegawcze. Na przykład w sprawie karnej może wnioskować o aresztowanie podejrzanego czy o zakaz zbliżania się do dziecka;
• Wnosić środki zaskarżenia – apelację, skargę kasacyjną, jeśli uzna to za konieczne do ochrony interesów dziecka;
• Koordynować wykonanie wyroku lub postanowienia w sposób optymalny dla dziecka.

Warto wiedzieć, że w postępowaniach karnych uprawnienia reprezentanta są jeszcze bardziej rozszerzone. Może on bowiem: wnioskować o niezwłoczne przesłuchanie dziecka i o przesłuchanie go w warunkach szczególnie chroniących (m.in. art. 185a-185f Kodeksu postępowania karnego), żądać obecności tłumacza, psychologa lub innego specjalisty podczas przesłuchania, jeśli ze względu na wiek czy stan psychiczny dziecka będzie to zasadne (m.in. art. 171 § 3 Kodeksu postępowania karnego, art. 185a i 185b Kodeksu postępowania karnego, art. 51 § 2a Kodeksu postępowania karnego), a także wnioskować o zakazy kontaktu między dzieckiem a podejrzanym/oskarżonym (m.in. art. 41a Kodeksu karnego, art. 275 § 2 Kodeksu postępowania karnego ).  

Te rozlegle uprawnienia mają jeden, główny cel. Mianowicie, że dziecko będzie maksymalnie chronione i że jego „głos” będzie słyszalny w sądzie.

Wiedza dla prawników i nie tylko – sprawdź ofertę Profinfo.pl

Aby efektywnie poruszać się po zawiłościach przepisów prawa w obrębie instytucji reprezentanta dziecka, niezbędne są sprawdzone i kompleksowe źródła wiedzy. Bez wątpienia należy do nich, znajdująca się w naszej ofercie, publikacja „Reprezentant dziecka w postępowaniu przed sądem. Wzory pism + szkolenie online„.

Autor niniejszej publikacji szczegółowo analizuje kryteria, które decydują o powołaniu reprezentanta, wymagania dotyczące jego kwalifikacji, zakres jego praw i obowiązków, a także sposób współpracy z sądem, dzieckiem oraz jego rodzicami. Ponadto porusza kwestie związane z tajemnicą zawodową, wynagrodzeniem oraz zwrotem kosztów związanych z pełnieniem tej funkcji. Ponadto w opracowaniu uwzględniono szeroki zestaw materiałów praktycznych: wzory pism, odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania w praktyce sądowej oraz kluczowe przepisy prawa krajowego i międzynarodowego dotyczące reprezentanta dziecka. Publikacja bierze pod uwagę najnowsze orzecznictwo oraz zmiany legislacyjne.

To idealna lektura zarówno dla prawników dopiero rozpoczynających pracę z instytucją reprezentanta, jak i dla praktyków szukających sprawdzonych narzędzi oraz rzetelnych źródeł, aby pogłębić swoją wiedzę.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że dziecko w sądzie znajduje się w sytuacji wymagającej szczególnej ochrony. Reprezentant dziecka to nie tylko osoba, to instytucja, której powierza się odpowiedzialność za tego typu ochronę. To rola dla tych, którzy rzeczywiście wierzą, że prawo powinno bronić najmłodszych członków społeczeństwa, a zrozumienie roli reprezentanta jest niezbędne do pełnego obrazu bezpieczeństwa prawnego dziecka.