Spis treści
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
ROZDZIAŁ 1
Geneza i rozwój rozwiązań mających na celu ochronę
dziedzictwa kulturowego przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . 31
1.1. Geneza regulacji chroniących polskie dziedzictwo kulturowe . . . . . . 31
1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w dwudziestoleciu międzywojennym . . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.2.1. Dekret Rady Regencyjnej z dnia 31 października 1918 r.
o opiece nad zabytkami sztuki i kultury . . . . . . . . . . . . 41
1.2.2. Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej
z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami . . . . . . . . . 48
1.2.3. Ustawa z dnia 28 marca 1933 r.
o opiece nad muzeami publicznemi . . . . . . . . . . . . . 54
1.2.4. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej
z dnia 11 lipca 1932 r. Kodeks karny . . . . . . . . . . . . . . 58
1.2.5. Materiały edukacyjne z zakresu przestępstw
dotyczących dzieł sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
1.3. Zagrożenie i straty polskiego dziedzictwa kulturowego
spowodowane II wojną światową . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
1.4. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w Polsce Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
1.4.1. Działania władz komunistycznych w zakresie nacjonalizacji,
kontroli i ochrony dziedzictwa kulturowego w latach 1944–1962 . 71
1.4.1.1. Dekrety Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
z 6 września 1944 r. oraz z 15 września 1944 r. . . . . . . 71
8 SPIS TREŚCI
1.4.1.2. Dekret z dnia 1 marca 1946 r. o rejestracji i zakazie
wywozu dzieł sztuki plastycznej oraz przedmiotów
o wartości artystycznej, historycznej lub kulturalnej . . . 72
1.4.1.3. Pozostałe regulacje . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
1.4.2. Regulacje prawne poświęcone ochronie dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością w systemie prawnym
Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . . . . . . . . . . . . . . 82
1.4.2.1. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury . 82
1.4.2.2. Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny . . . . 88
1.4.3. Sprawa kradzieży i zniszczenia sarkofagu św. Wojciecha
i jej znaczenie dla kształtowania się rozwiązań prawnych w zakresie
ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . 90
1.4.4. Gwałtowny wzrost przestępczości kryminalnej
o charakterze transgranicznym wymierzonej
w dziedzictwo kulturowe w latach 60. XX w. . . . . . . . . . . 93
1.4.5. Rozwój badań naukowych nad przestępczością
przeciwko dziedzictwu kulturowemu w okresie PRL . . . . . . . 99
1.4.6. Wybrane sprawy przestępstw przeciwko dziedzictwu
kulturowemu z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . . . . 109
1.5. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w trakcie transformacji ustrojowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
1.5.1. Czynniki wpływające na wzrost zagrożenia
przestępczością wymierzoną w dziedzictwo kulturowe
w okresie transformacji ustrojowej . . . . . . . . . . . . . . 116
1.5.2. Straty w dziedzictwie sakralnym w okresie transformacji
ustrojowej spowodowane działaniami przestępczymi –
przyczyny, skala, wybrane sprawy . . . . . . . . . . . . . . 119
1.5.3. Rozwój przestępczości transgranicznej oraz tworzenie grup
przestępczych wyspecjalizowanych w kradzieży i przemycie
dóbr kultury – przyczyny zjawiska i wybrane sprawy . . . . . . . 131
1.5.4. Wpływ strat poniesionych w zasobie dziedzictwa kulturowego
w czasie transformacji ustrojowej na kształtowanie
rozwiązań w zakresie zapobiegania przestępczości
przeciwko temu dziedzictwu . . . . . . . . . . . . . . . . 141
1.5.5. Wpływ wstąpienia Polski do Unii Europejskiej na rozwiązania
w zakresie kontroli obrotu dobrami kultury . . . . . . . . . . . 143
1.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
ROZDZIAŁ 2
Podstawowe pojęcia związane z ochroną dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
2.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
2.2. Dziedzictwo kultury a dziedzictwo narodowe . . . . . . . . . . . . 155
SPIS TREŚCI 9
2.3. Dobro kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
2.4. Zabytek, zabytek archeologiczny,
zabytek o szczególnej wartości dla dziedzictwa kulturowego . . . . . 168
2.5. Muzea, zbiory muzealne, muzealia . . . . . . . . . . . . . . . . 184
2.5.1. Muzea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
2.5.2. Zbiory muzealne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
2.5.3. Muzealia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
2.6. Materiały archiwalne, narodowy zasób archiwalny . . . . . . . . . . 193
2.7. Materiały biblioteczne, narodowy zasób biblioteczny . . . . . . . . 195
2.8. Dzieła sztuki, przedmioty kolekcjonerskie, antyki . . . . . . . . . . 199
2.9. Dobro o szczególnym znaczeniu dla kultury . . . . . . . . . . . . 203
2.10. Pojęcia prawne w ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury . . . . 204
2.11. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
ROZDZIAŁ 3
Regulacje dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością w polskim systemie prawnym . . . . . . . . . . . 213
3.1. System karnoprawnej ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 213
3.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami . . . 214
3.2.1. Zadania organów ochrony zabytków w zapobieganiu
przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 214
3.2.2. Kary administracyjne narzędziem w ręku organów
ochrony zabytków w zapobieganiu przestępczości
przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . . . . . . . 222
3.2.3. Bazy danych dotyczące zabytków i dóbr kultury
utraconych w wyniku przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . 227
3.2.4. Księgi ewidencyjne jako narzędzie kontroli obrotu zabytkami . . . 238
3.2.5. Przestępstwa przeciwko zabytkom stypizowane
w rozdziale 11 u.o.z.o.z. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
3.2.5.1. Przestępstwo zniszczenia lub uszkodzenia zabytku . . . 247
3.2.5.2. Przestępstwo nielegalnego wprowadzenia
na obszar RP dóbr kultury pochodzących
z państw niebędących członkami Unii Europejskiej . . . . 254
3.2.5.3. Przestępstwo nielegalnego przywozu dobra kultury
na terytorium RP bez wymaganego pozwolenia . . . . . 259
3.2.5.4. Przestępstwo podania nieprawdy lub zatajenia prawdy
we wniosku o wydanie pozwolenia na przywóz
dobra kultury na terytorium RP . . . . . . . . . . . . 260
3.2.5.5. Przestępstwo zgłoszenia bez pozwolenia
do innej procedury celnej dobra kultury objętego
procedurą odprawy czasowej w związku
z wystawieniem go na komercyjnych targach sztuki . . . 261
10 SPIS TREŚCI
3.2.5.6. Przestępstwo nielegalnego wywozu zabytku
i dobra kultury za granicę . . . . . . . . . . . . . . 263
3.2.5.7. Przestępstwo podrobienia lub przerobienia zabytku . . . 271
3.2.5.8. Przestępstwo wprowadzenia do obrotu przerobionego
lub podrobionego zabytku . . . . . . . . . . . . . . 273
3.2.5.9. Przestępstwo nielegalnego poszukiwania zabytków . . . 274
3.2.6. Wykroczenia w przepisach ustawy
o ochronnie zabytków i opiece nad zabytkami . . . . . . . . . 279
3.3. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o muzeach . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
3.3.1. Rola muzeów w systemie ochrony
dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 282
3.3.2. Przestępstwo nielegalnego wywozu muzealium
niebędącego zabytkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
3.4. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o bibliotekach . . . . . . . . . . . . . . . . 290
3.4.1. Rola bibliotek w systemie ochrony
dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 290
3.4.2. Przestępstwo nielegalnego wywozu
materiału bibliotecznego niebędącego zabytkiem . . . . . . . . 295
3.5. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach . . 296
3.5.1. Rola archiwów w systemie ochrony
dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 296
3.5.2. Przepisy karne stypizowane w ustawie
o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach . . . . . . . . 302
3.5.2.1. Przestępstwo uszkodzenia
lub niszczenia materiałów archiwalnych . . . . . . . . 303
3.5.2.2. Przestępstwo nielegalnego
wywozu materiałów archiwalnych za granicę . . . . . . 304
3.5.2.3. Przestępstwo zbywania albo pomocy w zbyciu
lub nabyciu materiałów archiwalnych z NZA . . . . . . 305
3.6. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o IPN oraz o ujawnianiu informacji . . . . . . . . 306
3.7. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach ustawy o restytucji narodowych dóbr kultury . . . . . . . 313
3.7.1. Restytucja dóbr kultury wyprowadzonych z naruszeniem
prawa z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
oraz z terytoriów państw członkowskich Unii Europejskiej . . . . 313
3.7.2. Przestępstwo utrudniania postępowania
o zwrot zagranicznego narodowego dobra kultury . . . . . . . 320
3.8. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy
o ochronie Znaku Polski Walczącej . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
SPIS TREŚCI 11
3.9. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy
o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady . . . . . . 324
3.10. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy
o grobach i cmentarzach wojennych oraz ustawy
o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski . . . . . 325
3.11. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy
o ochronie osób i mienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
3.12. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy o obronie
Ojczyzny oraz ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej . . . . . 330
3.13. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w przepisach kodeksu karnego z 1997 r. . . . . . . . . . . . . . . 334
3.13.1. Przepisy zawarte w kodeksie karnym z 1997 r.
stosowane do ochrony dziedzictwa kulturowego . . . . . . . 334
3.13.2. Odrębny rozdział w kodeksie karnym z 1997 r.
jako kierunek zmian systemu karnoprawnej
ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . 343
3.14. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
ROZDZIAŁ 4
Instytucjonalne ramy ochrony dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
4.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
4.2. Organy, służby i instytucje zaangażowane w działania
związane z ochroną dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . 351
4.2.1. Organizacja struktur w organach ścigania
i Krajowej Administracji Skarbowej . . . . . . . . . . . . . . 353
4.2.2. Wyspecjalizowane instytucje kultury . . . . . . . . . . . . . 357
4.2.3. Międzynarodowy Ośrodek Szkolenia i Badań
nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu . . . . . . . . . . . 364
4.2.4. Porozumienia międzyresortowe . . . . . . . . . . . . . . . 365
4.2.5. Rzeczoznawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367
4.2.6. Społeczni opiekunowie zabytków . . . . . . . . . . . . . . 370
4.2.7. Właściciele i posiadacze zabytków oraz dóbr kultury . . . . . . 372
4.3. Czynniki mające wpływ na ochronę dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
4.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
ROZDZIAŁ 5
Wpływ regulacji międzynarodowych i prawa Unii Europejskiej
na ochronę dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . . . . 381
5.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
5.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w regulacjach i praktyce międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . 382
12 SPIS TREŚCI
5.2.1. Kierunki zmian dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością w prawie międzynarodowym . . . . . . 382
5.2.2. Umowy międzynarodowe stosowane do ochrony
dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . . . . . 386
5.2.2.1. Konwencje międzynarodowe ratyfikowane przez Polskę . 386
5.2.2.2. Umowy bilateralne . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
5.2.2.3. Konwencja UNIDROIT w sprawie skradzionych
lub nielegalnie wywiezionych dóbr kultury . . . . . . . 395
5.2.2.4. Konwencja Rady Europy o przestępstwach przeciwko
dobrom kultury jako nowy model międzynarodowej
ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . 397
5.2.2.5. Inne międzynarodowe dokumenty i akty prawne
istotne w ochronie dziedzictwa kulturowego
przed przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . 403
5.2.3. Rola międzynarodowych organizacji w przeciwdziałaniu
przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 405
5.2.3.1. UNESCO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
5.2.3.2. UNODC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406
5.2.3.3. ICOM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
5.2.3.4. Interpol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
5.2.3.5. WCO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
5.2.3.6. Art Loss Register . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
5.2.3.7. Inne organizacje chroniące dziedzictwo kulturowe . . . 416
5.2.4. Przestępczość przeciwko dziedzictwu kulturowemu
na świecie ze szczególnym uwzględnieniem Europy
w świetle informacji Interpolu . . . . . . . . . . . . . . . . 417
5.2.5. Międzynarodowa współpraca w celu zwalczania
przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 425
5.3. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością
w prawie i praktyce Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . 431
5.3.1. Ewolucja regulacji unijnych służących
ochronie dziedzictwa kulturowego . . . . . . . . . . . . . . 431
5.3.2. Rozporządzenia Unii Europejskiej
wykorzystywane do kontroli obrotu dobrami kultury . . . . . . 434
5.3.3. System zwrotu nielegalnie wywiezionych dóbr kultury
pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej . . . . . . 441
5.3.3.1. Geneza powstania dyrektywy 2014/60/UE . . . . . . . 441
5.3.3.2. Ocena stosowania dyrektywy 2014/60/UE
w latach 2015–2020 . . . . . . . . . . . . . . . . 447
5.3.3.3. Inne akty prawne i dokumenty kształtujące politykę
Unii Europejskiej w zakresie ochrony
dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . 451
5.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465
SPIS TREŚCI 13
ROZDZIAŁ 6
Zjawisko przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . 467
6.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467
6.2. Pojęcia odnoszące się do zjawiska przestępczości w badaniach
nad ochroną dziedzictwa kulturowego . . . . . . . . . . . . . . . 468
6.3. Pojęcie przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 474
6.4. Motywy sprawców przestępstw przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . 478
6.5. Główne formy przestępczości zagrażającej dziedzictwu kulturowemu . . 484
6.5.1. Przemyt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484
6.5.2. Kradzież i przywłaszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
6.5.2.1. Kradzieże i przywłaszczenia z mieszkań
i domów osób fizycznych . . . . . . . . . . . . . . 492
6.5.2.2. Kradzieże i przywłaszczenia z obiektów sakralnych . . . 493
6.5.2.3. Kradzieże i przywłaszczenia z antykwariatów,
galerii i domów aukcyjnych . . . . . . . . . . . . . . 495
6.5.2.4. Kradzieże i przywłaszczenia ze zbiorów muzealnych . . . 496
6.5.2.5. Kradzieże i przywłaszczenia ze zbiorów bibliotecznych
oraz archiwów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504
6.5.3. Paserstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509
6.5.4. Niszczenie i uszkadzanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 512
6.5.5. Fałszerstwo i wprowadzanie do obrotu falsyfikatów . . . . . . . 521
6.5.6. Korupcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 525
6.5.7. Nadużycie władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528
6.5.8. Inne czyny wymierzone w dziedzictwo kulturowe . . . . . . . . 529
6.6. Obszary dziedzictwa kulturowego szczególnie narażone
na zagrożenie przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
6.6.1. Przestępczość przeciwko dziedzictwu archeologicznemu . . . . 531
6.6.2. Przestępczość przeciwko dziedzictwu martyrologicznemu . . . . 537
6.6.3. Zmiany prawne mające negatywny wpływ na ochronę
dziedzictwa archeologicznego i martyrologicznego w Polsce . . . 541
6.7. Skala przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu w Polsce . . 547
6.7.1. Statystyki Policji, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa
Narodowego oraz Ministerstwa Sprawiedliwości . . . . . . . . 549
6.7.2. Statystyki Straży Granicznej
oraz Krajowej Administracji Skarbowej . . . . . . . . . . . . 564
6.7.3. Ocena zjawiska przestępczości przeciwko dziedzictwu
kulturowemu w Polsce na podstawie danych
gromadzonych przez służby i organy państwowe . . . . . . . . 572
6.8. Wyniki badania w formie wywiadu z ekspertami z zakresu
zwalczania przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . 574
6.8.1. Opinie ekspertów dotyczące optymalnego modelu struktury
odpowiedzialnej za zwalczanie przestępczości
przeciwko dziedzictwu kulturowemu w Policji . . . . . . . . . 575
14 SPIS TREŚCI
6.8.2. Opinie ekspertów w zakresie oceny istniejącego w Polsce systemu
ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . 579
6.8.3. Opinie ekspertów w zakresie oceny, jakie kategorie przestępstw
najbardziej zagrażają dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . . 581
6.9. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 587
Źródła prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591
Inne dokumenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 602
Orzecznictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 615
Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617
Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 663
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 684
Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 687
Spis wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 689
Spis załączników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .