SPIS TREŚCI
Wykaz skrótów  21
Rozdział I
Zagadnienia wstępne  25
1.Dlaczego ubezpieczenia społeczne są takie skomplikowane?  25
1.1.Jak narodziły się ubezpieczenia społeczne?  25
1.2.Uwarunkowania demograficzne, ekonomiczne, prawne i społeczne polskiego systemu ubezpieczeń społecznych  25
2.Zabezpieczenie społeczne, ubezpieczenie społeczne, zaopatrzenie społeczne, pomoc społeczna – rozróżnienie podstawowych pojęć  26
2.1.Zabezpieczenie społeczne  26
2.2.Ubezpieczenie społeczne  27
2.3.Zaopatrzenie społeczne  28
2.4.Pomoc społeczna  28
2.5.Czy ubezpieczenie zdrowotne należy do ubezpieczeń społecznych?  29
3.Charakterystyczne cechy regulacji polskiego systemu ubezpieczeń społecznych jako elementu zabezpieczenia społecznego  30
3.1.Konstytucja RP jako wzorzec regulacji w sprawach dotyczących zabezpieczenia społecznego  30
3.2.Kto jest obowiązany do realizowania konstytucyjnych praw podmiotowych?  30
3.3.Charakterystyka uregulowań dotyczących ubezpieczeń społecznych jako elementu zabezpieczenia społecznego  31
3.4.Podstawowe akty prawne regulujące funkcjonowanie systemu ubezpieczeń społecznych i system świadczeń z ubezpieczenia społecznego  33
4.Konwencje i umowy międzynarodowe jako źródło międzynarodowego prawa socjalnego  33
4.1.Podstawowe źródła międzynarodowego prawa zabezpieczenia społecznego  33
4.2.Karta praw podstawowych Unii Europejskiej  36
5.Prawo unijne. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego  37
5.1.Zasada bezpośredniego stosowania norm unijnych  37
5.2.Zasada swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii  37
5.3.Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego jako instrument służący ochronie interesów pracownika przemieszczającego się wewnątrz Unii. Gdzie szukamy norm koordynujących?  38
5.4.Zakres podmiotowy i przedmiotowy rozporządzenia nr 883/2004  39
5.5.Podstawowe zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego  40
5.5.1.Zasada jedności stosowanego ustawodawstwa  40
5.5.2.Zasada sumowania okresów ubezpieczenia (zatrudnienia i zamieszkania)  44
5.5.3.Zasada równego traktowania  45
5.5.4.Zasada zachowania praw nabytych (transferu)  45
5.5.5.Zasada równego traktowania świadczeń, dochodów, okoliczności i zdarzeń  45
6.Pytania  45
Rozdział II
Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym  47
1.Zakres przedmiotowy ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych  47
1.1.Co tam znajdziemy?  47
1.2.Zasada równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, stan cywilny i rodzinny (art. 2a u.s.u.s.)  48
1.3.Rodzaje ubezpieczeń społecznych wyodrębnione w polskim prawie ubezpieczeń (art. 1 u.s.u.s.)  49
1.4.Podmioty realizujące zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 3 ust. 1 u.s.u.s.)  49
1.4.1.Zakład Ubezpieczeń Społecznych – status  49
1.4.2.Fundusze emerytalne i towarzystwa emerytalne  50
1.4.3.Rodzaje funduszy emerytalnych  51
1.4.4.Płatnicy składek  52
1.5.Co oznacza pojęcie ubezpieczonego?  52
1.5.1.Definicja zawarta w ustawie systemowej  52
1.5.2.Status osób, które w dniu wejścia w życie ustawy systemowej i po tej dacie nie podlegały ubezpieczeniu  53
2.Obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe  53
2.1.Podstawowe zasady podlegania obowiązkowym (przymusowym) ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym  53
2.2.Zamknięty katalog podmiotów podlegających obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz okresy podlegania temu obowiązkowi (art. 6 i 13 u.s.u.s.)  55
2.3.Kim jest osoba współpracująca?  88
2.4.Istotne znaczenie kwalifikacji stosunku prawnego łączącego strony umowy  90
3.Zbieg tytułów do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych  91
3.1.Umowa o pracę jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz rozszerzona definicja pracownika (art. 9 ust. 1, art. 8 ust. 2a u.s.u.s.)  92
3.2.Bezwzględne tytuły do ubezpieczeń łączące się z obowiązkiem ubezpieczenia każdego z nich i brakiem możliwości zwolnienia z takiego obowiązku (art. 9 ust. 1 u.s.u.s.)  94
3.2.1.Obowiązkowe podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w przypadku osób wykonujących umowę o pracę, realizujących umowę agencyjną, zlecenia, inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, umowę o dzieło na rzecz pracodawcy, z którym łączy je stosunek pracy, i innych szczególnych podmiotów (art. 9 ust. 1 u.s.u.s.)  95
3.2.2.Uzależnienie obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z innych tytułów – nie bezwzględnych, ale tzw. ogólnych – od podstawy wymiaru składek z tytułu bezwzględnego (stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni itd.)  95
3.3.Status osoby spełniającej warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, z których żaden nie jest bezwzględnym tytułem ubezpieczenia (art. 9 ust. 2 i 2c u.s.u.s.)  97
3.3.1.Szczególna rola tytułu, który powstał najwcześniej  97
3.3.2.Szczególny skutek wysokości podstawy wymiaru składek (art. 9 ust. 2a u.s.u.s.)  99
3.3.3.Osoba wykonująca pracę nakładczą (art. 9 ust. 2b u.s.u.s.)  100
3.3.4.Marynarz (art. 9 ust. 2d u.s.u.s.)  101
3.3.5.Najniższe a minimalne wynagrodzenie  101
3.3.6.Prowadzący kilka rodzajów działalności pozarolniczej (art. 9 ust. 3 u.s.u.s.)  101
3.3.7.Emeryci i renciści  102
3.3.8.Pobierający zasiłek macierzyński i zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 9 ust. 1c, 1d, 1e i 6b u.s.u.s.)  103
4.Dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe  104
4.1.Objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi na podstawie art. 7 u.s.u.s.  104
4.2.Dobrowolne ubezpieczenie wynikające ze zbiegu tytułów (art. 9 u.s.u.s.)  105
4.3.Praktyczne skutki przystąpienia do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (art. 10 u.s.u.s.)  105
4.4.Dobrowolne ubezpieczenie w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 36a u.s.u.s.)  106
5.Ubezpieczenie chorobowe  106
5.1.Cel ubezpieczenia, narzędzia ochrony  106
5.1.1.Świadczenia przewidziane w ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – kompleksowy system pomocy pieniężnej  107
5.1.2.Kto ustala prawo do zasiłków określonych w ustawie, wysokość zasiłków i dokonuje ich wypłaty?  107
5.1.3.Kiedy przedawnia się roszczenie o wypłatę zasiłków?  108
5.1.4.Czy można kontrolować korzystających z zasiłków?  108
5.2.Podmioty podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu (art. 11 ust. 1 u.s.u.s.)  110
5.3.Podmioty uprawnione do objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na swój wniosek (art. 11 ust. 2 u.s.u.s.)  110
5.4.Zasiłek chorobowy  112
5.4.1.Komu i kiedy przysługuje? (art. 4, 6 ust. 1, art. 7 u.ś.p.u.s.)  112
5.4.2.Jak długo przysługuje zasiłek chorobowy? (art. 8, 9,12 ust. 3 u.ś.p.u.s.)  113
5.4.3.Okresy, za które zasiłek chorobowy nie przysługuje, ponieważ ochrona ubezpieczeniowa jest wyłączona, a prawo nie powstaje (okresy wyłączenia – art. 12 ust. 2 u.ś.p.u.s.)  114
5.4.4.Okresy po ustaniu tytułu ubezpieczenia, za które zasiłek chorobowy nie przysługuje (dotyczy to niezdolności powstałej w czasie trwania i po ustaniu tytułu ubezpieczenia – art. 13 ust. 1 i 2 u.ś.p.u.s.)  115
5.4.5.Okresy pozbawienia prawa do zasiłku chorobowego
(art. 14, 15, 16 i 17 ust. 2 u.ś.p.u.s.)  116
5.4.6.Okresy utraty prawa do zasiłku chorobowego (art. 17 ust. 1 u.ś.p.u.s.)  116
5.4.7.Obowiązek dostarczenia zaświadczenia lekarskiego  119
5.4.8.Wysokość zasiłku (art. 11 ust. 1 i 2 u.ś.p.u.s.)  120
5.4.9.Co to jest podstawa wymiaru zasiłku i jak ją obliczyć?  120
5.5.Świadczenie rehabilitacyjne  123
5.6.Zasiłek wyrównawczy  125
5.7.Zasiłek macierzyński (art. 29–31 u.ś.p.u.s.)  126
5.7.1.Komu i jak długo przysługuje zasiłek macierzyński?  126
5.7.2.Wysokość zasiłku macierzyńskiego  128
5.8.Zasiłek opiekuńczy  129
5.8.1.Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy? (art. 32 ust. 1 i 2, art. 32a u.ś.p.u.s.)  129
5.8.2.Przez jaki okres i w jakich warunkach przysługuje zasiłek opiekuńczy?  131
5.8.3.Wysokość zasiłku  131
6.Ubezpieczenie wypadkowe  132
6.1.Cel ubezpieczenia  132
6.2.Podmioty podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu  132
6.3.Jakie zdarzenie wyczerpuje znamiona wypadku przy pracy?  133
6.3.1.Zdarzenia zrównane z wypadkiem przy pracy w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie (art. 3 ust. 2 u.u.s.w.p.)  136
6.3.2.Kto i w jakim trybie stwierdza wypadek przy pracy?  136
6.4.Co nazywamy chorobą zawodową?  137
6.5.Świadczenia przewidziane w ustawie przysługujące z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej  139
6.5.1.Zasiłek chorobowy  139
6.5.2.Świadczenie rehabilitacyjne  140
6.5.3.Zasiłek wyrównawczy  140
6.5.4.Jednorazowe odszkodowanie  140
6.5.5.Jednorazowe odszkodowanie dla członków rodziny zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej  142
6.5.6.Renta z tytułu niezdolności do pracy  142
6.5.7.Renta szkoleniowa  144
6.5.8.Renta rodzinna  144
6.5.9.Dodatek do renty rodzinnej  144
6.5.10.Dodatek pielęgnacyjny  145
6.5.11.Pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne (art. 6 ust. 1 pkt 11 u.u.s.w.p.)  145
6.5.12.Czy zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe wpływa na możliwość uzyskania świadczeń?  145
6.5.13.Uszczerbek na zdrowiu w rozumieniu ustawy (art. 11 ust. 2 i 3 u.u.s.w.p.)  146
6.6.Okoliczności wyłączające prawo do świadczeń na rzecz ubezpieczonego (art. 21 ust. 1 i 2 u.u.s.w.p.)  147
6.7.Kiedy ZUS wydaje decyzję o odmowie świadczenia z tytułu wypadku przy pracy? (art. 22 ust. 1 u.u.s.w.p.)  148
6.8.Zbieg prawa do świadczeń (art. 24–26 u.u.s.w.p.)  149
6.9.Wypadki powstałe w innych okolicznościach niż wymienione w ustawie wypadkowej  151
7.Kiedy ustają ubezpieczenia?  152
7.1.Ustanie dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i chorobowego na wniosek  152
7.2.Ustanie dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i chorobowego z mocy prawa (art. 14 ust. 2 u.s.u.s.)  153
8.Pytania  154
Rozdział III
Zasady ustalania i egzekwowania składek na ubezpieczenia społeczne  157
1.Wysokość składki  157
1.1.Stopy procentowe składek (art. 22 ust. 1 u.s.u.s.)  157
1.2.Podział składki na ubezpieczenie emerytalne – subkonto  158
2.System finansowania składek, czyli kogo właściwie obciąża składka?  161
2.1.Składki finansowane w równych częściach z własnych środków przez płatników składek i ubezpieczonych (art. 16 ust. 1, 1a u.s.u.s.)  161
2.2.Współudział w finansowaniu składki (art. 16 ust. 1b u.s.u.s.)  162
2.3.Składki finansowane w całości z własnych środków przez ubezpieczonych (art. 16 ust. 2, 4 i 11)  162
2.4.Składki finansowane w całości z własnych środków przez płatników składek (art. 16 ust. 1d, 3, 5a, 9a u.s.u.s.)  163
2.5.Składki finansowane przez płatników składek, ale nie z własnych środków (przykłady)  163
2.6.Składki finansowane w całości przez budżet państwa  164
2.7.Szczególny rodzaj finansowania składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe duchownych podlegających obowiązkowo tym ubezpieczeniom (art. 16 ust. 10 u.s.u.s.)  164
2.8.Odrębne zasady finansowania składek zatrudnionych osób niepełnosprawnych oraz niepełnosprawnych podejmujących działalność gospodarczą  165
3.Podstawa wymiaru składek  165
3.1.Przychód jako zasadnicza kategoria służąca wyznaczeniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (art. 18 ust. 1 u.s.u.s.)  165
3.2.Katalog przychodów wyłączonych z podstawy wymiaru składek należnych za okres od 1.01.1999 r.  169
3.3.Wyznaczanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla podmiotów szczególnych (art. 18 ust. 4–6, 14–15, art. 18b u.s.u.s.)  171
3.4.Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób prowadzących działalność pozarolniczą  173
3.5.Podstawa wymiaru składki osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej, zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, i osób z nimi współpracujących oraz podlegających dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie art. 7 u.s.u.s.  174
3.6.Preferencyjne zasady ustalania podstawy wymiaru składek (art. 18a–18c u.s.u.s.)  174
3.7.Górna granica podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym  176
3.8.Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe  177
3.9.Weryfikacja podstawy wymiaru składek  177
3.10.Zmniejszanie podstawy wymiaru składek (art. 18 ust. 9 i 10 u.s.u.s.)  178
3.11. Wakacje składkowe (art. 17a, 17b i 18d u.s.u.s.)  179
4.Odsetki za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek (art. 23 u.s.u.s.)  180
5.Opłata dodatkowa (art. 24 ust. 1a–1d u.s.u.s.)  181
6.Przedawnienie należności z tytułu składek  182
6.1.Terminy przedawnienia  182
6.2.Hipoteka przymusowa (art. 26 u.s.u.s.)  183
6.3.Zastaw (art. 27 u.s.u.s.)  184
6.4.Przerwanie biegu przedawnienia  185
6.5.Zawieszenie biegu przedawnienia  185
6.6.Odroczenie terminu płatności składek i układ ratalny (art. 29 ust. 1–4 u.s.u.s.)  187
7.Co się dzieje z nienależnie opłaconymi składkami? (nadpłata)  187
7.1.Skąd płatnik poweźmie wiadomość o kwocie nienależnie opłaconych składek podlegających zwrotowi?  188
7.2.Jakie działania powinien podjąć płatnik, aby uzyskać zwrot?  189
7.3.Czy te należności ulegają przedawnieniu?  189
8.Składka na fundusze pozaubezpieczeniowe (art. 32 u.s.u.s.)  191
9.Umarzanie należności z tytułu składek  191
9.1.Fakultatywny charakter umorzenia  191
9.2.Całkowita nieściągalność jako przesłanka umorzenia  192
10.Odpowiedzialność innych osób za należności z tytułu składek oraz odpowiedzialność osób trzecich za zaległości składkowe  193
10.1.Odpowiedzialność innych osób za zobowiązania składkowe  193
10.1.1.Odpowiedzialność małżonka  193
10.1.2.Następstwo prawne powstałe w wyniku łączenia, przekształcenia i przejęcia podmiotów (art. 93, 93a–93c, 93e, 94 o.p.)  194
10.1.3.Odpowiedzialność spadkobierców za zobowiązania składkowe (art. 97 § 1 i 1a, art. 97a § 1–3, art. 98 § 1 i 2 pkt 1, 2, 5, 7, art. 100, 101, 105 § 1 i 2 o.p.)  196
10.1.4.Odpowiedzialność zapisobiercy (art. 106 o.p.)  197
10.2.Odpowiedzialność osób trzecich za zaległości składkowe  197
10.2.1.Odpowiedzialność rozwiedzionego małżonka płatnika (art. 110 § 1, 2 pkt 2 i § 3 o.p.)  198
10.2.2.Odpowiedzialność członków rodziny płatnika (art. 111 § 1–4 i 5 pkt 1 o.p.)  199
10.2.3.Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części (art. 112 § 1–5 o.p.)  200
10.2.4.Odpowiedzialność firmanta (art. 113 o.p.)  201
10.2.5.Odpowiedzialność właściciela, samoistnego posiadacza lub użytkownika wieczystego rzeczy lub prawa, wynajmującego, wydzierżawiającego, strony umowy leasingu i innych o podobnym charakterze (art. 114 o.p.)  202
10.2.6.Odpowiedzialność wspólników spółek prawa cywilnego, jawnych, partnerskich, komplementariuszy spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej (art. 115 o.p.)  202
10.2.7.Odpowiedzialność członków zarządu spółek kapitałowych (art. 116 o.p.)  204
10.2.8.Odpowiedzialność osoby prawnej lub spółki komandytowo-akcyjnej przejmującej lub powstałej w wyniku podziału (art. 117 o.p.)  209
10.2.9.Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego oraz zarządcy faktycznego (art. 117d o.p.)  210
10.2.10.Odpowiedzialność fundacji rodzinnej (art. 117e o.p.)  210
10.2.11.Przedawnienie prawa do wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej i zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej (art. 118 § 1 o.p.)  211
11.Pytania  212
Rozdział IV
Obowiązki ubezpieczonych i płatników składek  213
1.Podstawowe obowiązki związane ze zgłaszaniem do ubezpieczeń, rozliczaniem składek i zasiłków  213
2.Obowiązki ubezpieczonych związane z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości (art. 80 u.s.u.s.)  216
3.Obowiązki płatników składek związane z realizacją uprawnień inspektorów kontroli ZUS (art. 88 u.s.u.s.)  217
4.Czy ZUS może zastępować płatnika w jego obowiązkach i czy istnieje norma kompetencyjna pozwalająca Zakładowi na podejmowanie działań z urzędu?  218
5.Pytania  219
Rozdział V
Postępowanie przed organem rentowym – decyzje zakładu ubezpieczeń społecznych  220
1.Wszczęcie postępowania  220
2.Przebieg i charakterystyka postępowania przed organem rentowym  221
3.Forma decyzji  224
4.Katalog indywidualnych spraw, w których ZUS wydaje decyzje (art. 83 ust. 1 u.s.u.s.)  224
5.Prawo do zaskarżenia decyzji jako realizacja zasady dwuinstancyjności wyrażonej w art. 78 Konstytucji RP  226
6.Interpretacje indywidualne (art. 83d u.s.u.s.)  228
7.Czy zaskarżona decyzja zawsze będzie rozpoznawana przez sąd?  231
8.Szczególna instytucja ponownego rozpoznania sprawy na wniosek lub z urzędu (art. 83a ust. 1 i 2 u.s.u.s.)  232
9.Swoiste instytucje przewidziane w przypadku przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia okoliczności mających wpływ na prawo albo zobowiązanie w sprawach już rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego sądu (art. 83a ust. 3 u.s.u.s.)  235
10.Wypłata świadczeń  236
11.Ustawa systemowa jako samodzielna podstawa żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości i na zasadach określonych w prawie cywilnym  240
12.Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia (art. 84 ust. 2 u.s.u.s.)  241
13.Dochodzenie należności  243
13.1.Odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń  245
13.2.Odroczenie terminu płatności i rozłożenie jej na raty  246
14.Orzekanie dla celów świadczeń, zasady i tryb wydawania orzeczeń  246
15.Pytania  249
Rozdział VI
Emerytury i renty z funduszu ubezpieczeń społecznych,, emerytury kapitałowe i pomostowe  250
1.Podstawowe zasady zreformowanego systemu emerytalnego  250
1.1.Charakterystyka systemu filarowego  251
1.2.Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako I filar  252
1.3.Otwarte fundusze emerytalne – II filar  253
1.3.1.Podstawowe zasady funkcjonowania otwartych funduszy emerytalnych  254
1.3.2.Rozporządzanie środkami zgromadzonymi na rachunku w OFE  255
1.4.Dobrowolne formy przezorności – III filar  256
1.5.Źródła regulacji  256
2.Zakres przedmiotowy ustawy emerytalnej  257
2.1.Obszary regulacji  257
2.2.Świadczenia przysługujące z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uregulowane ustawą emerytalną  257
3.Okresy składkowe i nieskładkowe jako podstawowe pojęcia stosowane przy ustalaniu warunków nabycia prawa do świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych  258
3.1.Okresy składkowe (art. 6 ust. 1 pkt 1–10, ust. 2 pkt 1–17 u.e.r.)  258
3.1.1.Okresy składkowe bez składki  261
3.1.2.Okresy składkowe zaliczane w wymiarze podwójnym  262
3.2.Okresy nieskładkowe (art. 7 u.e.r.)  263
3.3.Okresy uzupełniające (art. 10, 10a u.e.r.)  268
3.4.Okresy ubezpieczenia za granicą  270
4.Emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych  271
4.1.Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.01.1949 r.  271
4.1.1.Emerytury w wieku podstawowym (art. 27 u.e.r.)  271
4.1.2.Emerytury z urzędu zamiast pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 27a u.e.r.)  272
4.1.3.Emerytury przy obniżonym stażu (art. 28 u.e.r.)  273
4.1.4.Emerytury wcześniejsze (art. 29–31 u.e.r.)  273
4.1.5.Emerytury w wieku obniżonym (art. 32, 33 u.e.r.)  275
4.1.6.Emerytury kolejowe (art. 40–45 i 50 u.e.r.)  278
4.1.7.Emerytury górnicze  279
4.1.8.Emerytury wcześniejsze przyznawane na podstawie odrębnych przepisów (art. 30 u.e.r.)  280
4.2.Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r., a przed 1.01.1969 r. (art. 46 u.e.r.)  281
4.3.Emerytury przyznawane bez względu na wiek  281
4.3.1.Emerytura przyznawana na podstawie art. 58 ust. 3 u.ś.r.  281
4.3.2.Emerytury dla osób opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki  282
4.3.3.Emerytury górnicze przyznawane bez względu na wiek (art. 50e u.e.r.)  283
4.3.4.Emerytury nauczycielskie przyznawane bez względu na wiek (art. 88, 88a KN)  284
4.4.Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. (art. 24 i 24a u.e.r.)  286
4.5.Emerytury częściowe  287
4.6.Rodzicielskie świadczenie uzupełniające (tzw. emerytura matczyna)  288
5.Emerytury pomostowe  290
5.1.Charakter świadczenia  290
5.2.Nowe definicje pracy w warunkach szczególnych i o szczególnym charakterze oraz pracownika wykonującego takie prace  291
5.3.Warunki przyznania emerytury pomostowej (art. 4 pkt 1–6 u.e.p.)  293
5.4.Rekompensaty  295
6.Renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych  295
6.1.Niezdolność do pracy, niezdolność do samodzielnej egzystencji  295
6.2.Tryb orzekania o niezdolności do pracy  299
6.3.Warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy  301
6.3.1.Wypadek w drodze do pracy lub z pracy (art. 57b u.e.r.)  304
6.3.2.Warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego  304
6.3.3.Warunek powstania niezdolności w okresie objętym ochroną ubezpieczeniową  306
6.3.4.Przywrócenie prawa do renty (art. 61, 72 u.e.r.)  307
6.4.Renta szkoleniowa (art. 60 u.e.r.)  307
6.5.Renta rodzinna  309
6.5.1.Renta rodzinna dla dzieci zmarłego  310
6.5.2.Renta rodzinna dla przyjętych na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuków, rodzeństwa i innych dzieci (art. 67 ust. 1 pkt 2 u.e.r.)  313
6.5.3.Renta rodzinna dla wdowy (wdowca)  314
6.5.4.Renta rodzinna dla rodziców  316
6.5.5.Wysokość renty rodzinnej (art. 73, 76 u.e.r.)  316
6.5.6.Renta wdowia (art. 95a u.e.r.)  317
7.Dodatek pielęgnacyjny, zasiłek pogrzebowy  318
7.1.Dodatek pielęgnacyjny – komu przysługuje i ile wynosi?  318
7.2.Zasiłek pogrzebowy  319
7.2.1.W jakiej sytuacji przysługuje zasiłek pogrzebowy? (art. 77 ust. 1–3 u.e.r.)  319
7.2.2.Komu przysługuje zasiłek pogrzebowy i w jakiej wysokości?  320
8.Ustalanie wysokości świadczeń  321
8.1.Pojęcia niezbędne dla zrozumienia procesu ustalania świadczeń  321
8.1.1.Kwota bazowa  321
8.1.2.Podstawa wymiaru emerytury i renty  321
8.1.3.Podstawa wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy  324
8.1.4.Podstawa wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do emerytury  324
8.1.5.Kapitał początkowy  324
8.1.6.Podstawa obliczenia emerytury. Wypłata gwarantowana  327
8.1.7.Pomniejszanie podstawy wymiaru emerytury o sumy wcześniej pobranych emerytur  328
8.1.8.Tak zwane emerytury czerwcowe  331
8.2.Ustalanie wysokości rent  333
8.2.1.Renta dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy (art. 62 ust. 1, 1a, 3, art. 63 ust. 1 u.e.r.)  333
8.2.2.Renta dla osoby częściowo niezdolnej do pracy (art. 62 ust. 2 u.e.r.)  334
8.3.Ustalanie wysokości emerytur  334
8.3.1.Wysokość emerytury dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.01.1949 r. i ubezpieczonych urodzonych w latach 1949–1968, którzy spełnili warunki do przyznania emerytury na starych zasadach  334
8.3.2.Wysokość emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r.  337
8.3.3.Wysokość emerytury mieszanej dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. (art. 183 u.e.r.)  338
9.Emerytury kapitałowe  339
9.1.Zakres przedmiotowy ustawy o emeryturach kapitałowych (art. 1 u.e.k.)  339
9.2.Rodzaje emerytur kapitałowych, charakterystyka świadczenia  339
9.2.1.Okresowa emerytura kapitałowa  340
9.2.2.Dożywotnia emerytura kapitałowa  341
10.Zmiana wysokości świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i ponowne ustalenie prawa do świadczeń  342
10.1.Waloryzacja (art. 88–94 u.e.r.)  342
10.2.Dodatkowe roczne świadczenie pieniężne dla emerytów i rencistów  343
10.3.Zmiana wysokości świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy  344
10.4.Zmiana wysokości nowej emerytury z art. 24 i 24a (art. 108 u.e.r.)  344
10.5.Zmiana wysokości renty i emerytury obliczonej na starych zasadach  345
10.5.1.Ponowne ustalenie emerytury lub renty od podstawy wymiaru świadczenia ustalonej według reguł art. 15 u.e.r. z zastosowaniem nowej kwoty bazowej do części socjalnej i stażowej  345
10.5.2.Ponowne obliczenie emerytury u osób, wobec których zastosowanie miało ograniczenie wysokości podstawy emerytury do 250% przeciętnego wynagrodzenia  346
10.5.3.Przeliczenie podstawy wymiaru świadczenia (art. 111 u.e.r.)  346
10.5.4.Doliczenie nieuwzględnionych okresów składkowych (art. 112, 113 u.e.r.)  347
10.5.5.Przeliczenie z wyeliminowaniem „lat pustych”  347
10.5.6.Ponowne ustalenie wysokości emerytury zawieszonej od 1.10.2011 r. z powodu kontynuowania zatrudnienia u pracodawcy, na rzecz którego emeryt wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury (art. 194c–194h u.e.r.)  348
10.6.Ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości poprzez wzruszenie prawomocnej decyzji rentowej  349
11.Podstawowe zasady ustalania świadczeń objętych ustawą emerytalną i ich wypłaty  354
11.1.Powstanie i ustanie prawa do świadczenia  354
11.2.Zawieszenie prawa do świadczenia  355
11.3.Zmniejszenie prawa do świadczenia  359
11.4.Wstrzymanie i wznowienie wypłaty świadczeń (art. 134 ust. 1, art. 135 u.e.r.)  359
11.5.Wypłata świadczeń niezrealizowanych (art. 136 u.e.r.)  361
11.6.Zwrot nienależnie pobranych świadczeń (art. 138–138a u.e.r.)  361
11.6.1.Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia (art. 138 ust. 2 i 3 u.e.r.)  363
11.6.2.Szczególne obowiązki banków  364
11.7.Potrącenia ze świadczeń (art. 139–141 u.e.r.)  366
12.Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie finansowane z budżetu państwa  367
13.Pytania  369
Rozdział VII
III filar – indywidualne formy przezorności  372
1.Pracownicze programy emerytalne  372
1.1.Formy prowadzenia pracowniczych programów emerytalnych (art. 6 ust. 1 u.p.p.e.)  373
1.2.Jak funkcjonuje pracowniczy program emerytalny?  374
2.Indywidualne konta emerytalne  376
3.Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego  378
4.Pracownicze plany kapitałowe  380
5.Ogólnoeuropejskie indywidualne produkty emerytalne (OIPE)  384
6.Pytania  385
Rozdział VIII
Inne świadczenia zlecone zakładowi ubezpieczeń społecznych do wypłaty  386
1.Podstawowe akty prawne  386
1.1.Świadczenie przedemerytalne  386
1.2.Renta socjalna  393
1.3.Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne  397
1.4.Świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji  399
1.5.Świadczenie wyrównawcze dla osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dziećmi  401
1.6.Świadczenie wyrównawcze dla działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych  402
1.7.Świadczenie wspierające  403
1.8. Świadczenie honorowe  405
2.Pytania  406
Rozdział IX
Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych  408
1.Pojęcie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych  408
1.1.Definicja ustawowa sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 2 i 3 k.p.c.)  409
1.2.Skarga na bezczynność (art. 4779 § 4 k.p.c.)  409
1.3.Odwołanie w sprawie decyzji wydanej na skutek rozpoznania wniosku o interpretację  410
1.4.System orzekania o niepełnosprawności  411
2.Gdzie, jak i kiedy wnieść odwołanie?  411
2.1.Właściwość rzeczowa sądów (art. 4778 § 1 k.p.c.)  411
2.2.Właściwość miejscowa sądów (art. 461 § 2–3 k.p.c.)  413
2.3.Termin do wniesienia odwołania, wymogi formalne, treść odwołania  413
3.Strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych  416
3.1.Ubezpieczony (art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c.)  416
3.2.Inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja  417
3.3.Organ rentowy (art. 476 § 4 k.p.c.) i wojewódzki zespół ds. orzekania o niepełnosprawności (art. 47711 § 1 k.p.c.)  418
3.4.Zainteresowany  419
3.5.Reprezentacja stron w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych  421
4.Przebieg postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i jego odrębności  421
4.1.Wezwanie do usunięcia braków pisma wszczynającego postępowanie i zwrot akt organowi rentowemu (art. 467 k.p.c.)  421
4.2.Zmiana przez organ rentowy zaskarżonej decyzji przed rozstrzygnięciem sądu (art. 47713 k.p.c.)  424
4.3.Inne odrębności mające na celu przyspieszenie postępowania  424
4.4.Odrębności mające na celu ochronę interesów ubezpieczonych  425
5.Rozstrzygnięcie sądu  427
5.1.Przedmiot rozstrzygnięcia  427
5.2.Sposoby rozstrzygnięcia  429
5.3.Zaskarżanie orzeczeń sądu pierwszej instancji, nadzwyczajne środki zaskarżenia  431
6.Pytania  433
Rozdział X
Podstawowe informacje o ubezpieczeniu społecznym rolników  435
1.Podstawowe źródło regulacji i jego główne założenia  435
2.Zakres podmiotowy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników  437
2.1.Rolnik – definicja ustawowa  438
2.2.Domownik (art. 6 pkt 2 u.u.s.r.)  439
2.3.Pomocnik rolnika  440
2.4.Pojęcie działalności rolniczej i gospodarstwa rolnego  441
2.4.1.Działalność rolnicza  441
2.4.2.Gospodarstwo rolne  441
3.Charakter ubezpieczeń  441
3.1.Powstanie i ustanie ubezpieczenia obowiązkowego  441
3.2.Powstanie i ustanie ubezpieczenia dobrowolnego  443
4.Ubezpieczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie  444
4.1.Podmioty podlegające ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy (art. 7 ust. 1 u.u.s.r.)  444
4.2.Podmioty podlegające ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu na wniosek  445
4.3.Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego (art. 9 u.u.s.r.)  445
5.Ubezpieczenie emerytalno-rentowe  446
5.1.Podmioty podlegające ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z ustawy  446
5.2.Podmioty podlegające dobrowolnemu ubezpieczeniu emerytalno-
-rentowemu na wniosek (art. 16 ust. 2 i 3 u.u.s.r.)  447
5.3.Świadczenia i uprawnienia z ubezpieczenia emerytalno-
-rentowego rolników  448
6.Zbieg tytułów do ubezpieczeń (art. 5a, 5b i 5c u.u.s.r.)  448
6.1.Możliwość wyboru przez rolnika lub domownika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą kontynuowania ubezpieczenia rolniczego – warunki  448
6.2.Możliwość pozostania w ubezpieczeniu rolniczym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej, zleceniobiorców i członków rad nadzorczych (art. 5b u.u.s.r.)  451
6.3.Możliwość pozostania w ubezpieczeniu rolniczym stypendystów, osób pobierających świadczenie integracyjne, żołnierzy niezawodowych i osób odbywających służbę zastępczą (art. 5c u.u.s.r.)  452
7.Świadczenia z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników  453
7.1.Jednorazowe odszkodowanie  453
7.2.Zasiłek macierzyński (art. 35a i 35b u.u.s.r.)  456
7.3.Zasiłek pogrzebowy (art. 35 u.u.s.r.)  457
7.4.Zasiłek chorobowy (art. 14 u.u.s.r.)  458
7.5.Emerytury rolnicze  459
7.5.1.Emerytura w wieku podstawowym (art. 19 ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 1 i 3 u.u.s.r.)  459
7.5.2.Wcześniejsza emerytura rolnicza (art. 19 ust. 2 i 3 w zw. z art. 20 ust. 1–3 u.u.s.r.)  461
7.5.3.Częściowa emerytura rolnicza  461
7.6.Renty rolnicze z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym  462
7.7.Renta rodzinna  466
7.8.Renta wdowia (art. 33a u.u.s.r.)  466
7.9.Wysokość rent i emerytur rolniczych  467
7.9.1.Ustalanie części składkowej świadczenia (art. 25 u.u.s.r.)  468
7.9.2.Ustalanie części uzupełniającej  469
7.10.Zbieg emerytur i rent  469
7.11.Zawieszanie prawa do emerytury i renty rolniczej oraz wypłaty emerytur i rent rolniczych  471
7.12.Zaprzestanie działalności rolniczej (art. 28 ust. 4 u.u.s.r.)  472
7.13.Świadczenia przyznawane w drodze wyjątku (art. 55 ust. 1–2 u.u.s.r.)  474
8.Pytania  475
Literatura  477
Skorowidz przedmiotowy  479