SPIS TREŚCI
Wykaz skrótów 15
Słowo wstępne 21
Rozdział 1. Pojęcie i funkcje prawa wykroczeń 25
1.1.Pojęcie materialnego prawa wykroczeń 27
1.2.Prawo dotyczące wykroczeń: prawo karno-administracyjne czy prawo karne sensu largo? 28
1.3.Prawo wykroczeń jako odrębna dziedzina prawa 34
1.4.Procesowe prawo wykroczeń i wykonawcze prawo wykroczeń (wzmianka) 37
1.5.Powszechne a szczególne (skarbowe) prawo wykroczeń 39
1.6.Kodeksowe i pozakodeksowe prawo wykroczeń 41
1.7.Wykroczenie i prawo wykroczeń a przestępstwo i prawo karne sensu stricto 44
1.8.Funkcje prawa wykroczeń 49
1.8.1.Pojęcie funkcji prawa wykroczeń 49
1.8.2.Funkcja ochronna 52
1.8.3.Funkcja prewencyjna 57
1.8.4.Funkcja gwarancyjna 62
1.8.5.Funkcja sprawiedliwościowa 64
1.8.6.Funkcja kompensacyjna (restytucyjna) 66
Rozdział 2. Modele prawa wykroczeń w perspektywie komparatystycznej 69
2.1.Uwagi wprowadzające 74
2.2.Wpływ dokumentów i orzecznictwa europejskiego na odpowiedzialność represyjną 78
2.3.Model austriacko-niemiecki 83
2.4.Model francuski 93
2.5.Model wschodnioeuropejski 99
2.6.Model czysto administracyjny 112
2.7.Model niewykształcony 124
2.8.Próba podsumowania 131
Rozdział 3. Historyczna ewolucja polskiego prawa wykroczeń 141
3.1.Prawo o wykroczeniach z 1932 r. 144
3.2.Ustawa o orzecznictwie karno-administracyjnym 146
3.3.Nowelizacja systemowa z grudnia 1958 r. 150
3.4.Ustawa o przekazaniu niektórych drobnych występków jako wykroczeń do orzecznictwa karno-administracyjnego 153
3.5.Kodeks wykroczeń 157
3.5.1.Podstawowe założenia 157
3.5.2.Zasady odpowiedzialności i system kar 160
3.5.3.Część szczególna Kodeksu wykroczeń 163
3.6.Nowelizacje Kodeksu wykroczeń w latach 80. 166
3.6.1.Nowele z lat 1983–1984 166
3.6.2.Nowelizacja z maja 1985 r. 166
3.6.3.Nowelizacja z października 1986 r. 168
3.7.Reforma systemowa prawa wykroczeń z 1998 r. 169
Rozdział 4. Kierunki reformy polskiego prawa wykroczeń 174
4.1.Potrzeba reformy polskiego prawa wykroczeń 175
4.2.Dwuetapowość reformowania polskiego prawa wykroczeń 177
4.3.Poszukiwanie i wybór optymalnego modelu reakcji na drobniejsze czyny zabronione 179
4.4.Przekształcanie wykroczeń w przestępstwa lub delikty administracyjne 191
4.5.Depenalizacja całkowita 200
4.6.Zmiany w obrębie prawa i postępowania karnego oraz prawa i postępowania administracyjnego 200
Rozdział 5. Istota wykroczenia w polskim systemie prawa karnego sensu largissimo 202
5.1.Wprowadzenie 210
5.2.Dyskusja na temat normatywnego umocowania prawa wykroczeń w okresie międzywojennym i jej wpływ na kształt prawa wykroczeń 210
5.3.Rozumienie prawa wykroczeń w okresie początków tzw. Polski Ludowej 213
5.4.Współczesne rozumienie prawa wykroczeń 216
5.5.Stosunek prawa wykroczeń do prawa karnego i represyjnego prawa administracyjnego 222
5.6.O potrzebie stworzenia nowoczesnego prawa administracyjno-karnego 229
5.7.Zakończenie 239
Rozdział 6. Przepołowione czyny zabronione 243
6.1.Terminologia i istota 245
6.2.Historia 249
6.2.1.Regulacje materialnoprawne 249
6.2.2.Regulacje procesowe 256
6.3.Racjonalizacja przepołowień 259
6.4.Wybrane problemy prawne i praktyczne związane z przepołowionymi czynami zabronionymi 263
6.4.1.Uwagi ogólne 263
6.4.2.Problemy wynikające ze sztywnego kryterium przepołowienia 271
6.4.3.Problemy wynikające z wątpliwości co do kryterium przepołowienia 273
6.5.Ocena zasadności dalszego utrzymywania czynów zabronionych przepołowionych w systemie prawa karnego 276
Rozdział 7. Wykroczenie powszechne a wykroczenie skarbowe 279
7.1.Wprowadzenie 281
7.2.Wyodrębnienie wykroczenia skarbowego w polskim ustawodawstwie w perspektywie historycznej 282
7.3.Przedmiot ochrony przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych 286
7.4.Autonomia prawa karnego skarbowego 288
7.5.Wykroczenia i wykroczenia skarbowe jako różnego rodzaju czyny zabronione 291
7.6.Odmienne reguły karania za wykroczenia skarbowe 295
7.7.Zbieg wykroczenia i wykroczenia skarbowego 297
7.8.Wykroczenie skarbowe a przestępstwo skarbowe 298
7.9.Zaniechanie ukarania sprawcy wykroczenia skarbowego 300
7.10.Postępowanie w sprawie o wykroczenie a postępowanie w sprawie o wykroczenie skarbowe 302
7.11.Kwestia uniformizacji wykroczeń i wykroczeń skarbowych 304
Rozdział 8. Wykroczenie a delikt administracyjny 305
8.1.Wprowadzenie 306
8.2.Pojawienie się deliktów administracyjnych 308
8.2.1.Prawo energetyczne 308
8.2.2.Ekskurs porównawczy do prawa czechosłowackiego, czeskiego i słowackiego 310
8.2.3.Delikty administracyjne w polskich ustawach związanych z ochroną środowiska 314
8.3.Okres po kodyfikacjach z lat 1969 i 1971 315
8.4.Kary pieniężne w ustawodawstwie o ochronie środowiska 319
8.5.Wprowadzanie deliktów administracyjnych do systemu prawnego 322
8.6.Nowelizacja Kodeksu postępowania administracyjnego 324
8.7.Wykroczenie a delikt administracyjny w ujęciu formalnym 325
8.8.Wykroczenie a delikt administracyjny w ujęciu merytorycznym 334
8.9.Przyszłość prawa deliktów administracyjnych 339
8.9.1.Ekskurs porównawczy do prawa czeskiego 339
8.9.2.Likwidacja prawa deliktów administracyjnych 342
8.9.3.Utrzymanie trójpodziału czynów zabronionych pod groźbą kary 343
Rozdział 9. Konstytucyjne uwarunkowania prawa wykroczeń 344
9.1.Wprowadzenie 346
9.2.Kompetencja prawodawcza do stanowienia prawa wykroczeń 347
9.3.Odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia jako odpowiedzialność karna w ujęciu art. 42 ust. 1 Konstytucji RP 351
9.4.Jednolitość konstytucyjnego standardu odpowiedzialności karnej w odniesieniu do przestępstw i wykroczeń 358
9.5.Zasada nulla contraventio, nulla poena sine lege poenali anteriori 363
9.6.Zasada lex mitior 370
9.7.Zasada nulla contraventio sine culpa 371
9.8.Zasada nulla contraventio sine periculo sociali 377
9.9.Niezbędność, przydatność i proporcjonalność sensu stricto ustawowych ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw 383
9.10.Zasada ne bis in idem 386
9.11.Konstytucyjny standard swobody orzeczniczej sądu orzekającego w sprawach o wykroczenia 392
Rozdział 10. Prawnomiędzynarodowe uwarunkowania prawa wykroczeń 404
10.1.Wprowadzenie 407
10.2.Karny charakter odpowiedzialności wykroczeniowej 415
10.3.Podstawy kryminalizacji oraz czynniki doboru modelu sankcjonowania niepożądanych zachowań 420
10.4. Nulla contraventio, nulla poena sine lege (scripta, certa, praevia) poenali anteriori 426
10.5. Nulla contraventio sine culpa 434
10.6. Ne bis in idem 437
10.7.Zasada proporcjonalności kar 442
Rozdział 11. Czas popełnienia wykroczenia. Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń w czasie 444
11.1.Wprowadzenie 445
11.2.Pojęcie czasu popełnienia wykroczenia 445
11.3.Zasada lex mitior poenali retro agit 450
11.4.Depenalizacja częściowa i jej skutki 459
Rozdział 12. Miejsce popełnienia wykroczenia. Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń co do miejsca 471
12.1.Miejsce popełnienia wykroczenia według Kodeksu wykroczeń 472
12.2.Obowiązywanie polskiego materialnego prawa wykroczeń co do miejsca 475
12.3.Zasada terytorialności 479
12.4.Zasada bandery 481
12.5.Odpowiedzialność za wykroczenie popełnione za granicą 484
Rozdział 13. Definicja wykroczenia i podstawy odpowiedzialności za jego popełnienie (struktura wykroczenia) 488
13.1.Uwagi wprowadzające 495
13.2.Czyn zabroniony i jego bezprawność 509
13.3.Społeczna szkodliwość czynu 542
13.3.1.Uwagi ogólne 542
13.3.2.Ewolucja materialnego pojmowania karygodności czynu 544
13.3.3.Konstytucyjny fundament oceny społecznej szkodliwości 548
13.3.4.Społeczna szkodliwość jako element konstrukcyjny wykroczenia 555
13.3.5.Znikoma społeczna szkodliwość czynu a wykroczenie 559
13.3.6.Artykuł 47 § 6 k.w. jako normatywna konkretyzacja społecznej szkodliwości 564
13.3.7.Relacja społecznej szkodliwości do winy 578
13.3.8.Relacja społecznej szkodliwości do bezprawności czynu 581
13.3.9.Znaczenie społecznej szkodliwości dla wymiaru kary 584
13.4.Wina 587
13.4.1.Uwagi wprowadzające 587
13.4.2.Teorie winy 595
13.4.2.1.Uwagi ogólne 595
13.4.2.2.Teorie psychologiczne 595
13.4.2.3.Teorie normatywne 599
13.4.2.4.Inne teorie winy 604
13.4.3.Przesłanki przypisania winy 606
13.4.4.Wyjątek od zasady winy 617
13.5.Karalność czynu 618
Rozdział 14. Znamiona wykroczenia 631
14.1.Uwagi wprowadzające 641
14.2.Przedmiot ochrony (zamachu) 650
14.2.1.Uwagi wstępne 650
14.2.2.Dobro prawne 660
14.2.2.1.Identyfikacja dobra prawnego 660
14.2.2.2.Dobra indywidualne i kolektywne 666
14.2.2.3.Dobra ściśle kolektywne oraz jako agregat dóbr konkretno--indywidualnych 666
14.2.3.Przedmiot wykroczenia. Przedmiot czynności wykonawczej 672
14.2.4.Ogólny, rodzajowy i indywidualny przedmiot ochrony 673
14.3.Strona przedmiotowa 680
14.4.Podmiot 719
14.4.1.Uwagi ogólne 719
14.4.2.Podmiot wykroczenia 721
14.4.2.1.Właściwości ogólne 721
14.4.2.1.1.Wprowadzenie 721
14.4.2.1.2.Wiek 722
14.4.2.1.3.Wiek a zdolność do zawinienia 727
14.4.2.1.4.Faktyczny stopień rozwoju sprawcy 729
14.4.2.1.5.Poczytalność 730
14.4.2.2.Właściwości szczególne 731
14.4.2.2.1.Właściwości związane z popełnieniem wykroczenia indywidualnego 731
14.4.2.2.2.Właściwości związane z popełnieniem wykroczenia w określonej formie 734
14.4.2.2.3.Właściwości związane ze stosowaniem kar i środków karnych 737
14.4.3.Warunki odpowiedzialności nieletnich za wykroczenia. Regulacje prawne określające postępowanie z nieletnimi naruszającymi normy prawnokarne 738
14.4.3.1.Ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich 738
14.4.3.2.Ustawa z 9.06.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich 739
14.5.Strona podmiotowa 746
14.5.1.Uwagi wprowadzające 746
14.5.2.Umyślność 750
14.5.2.1.Uwagi ogólne 750
14.5.2.2.Zamiar bezpośredni 760
14.5.2.3.Zamiar ewentualny 764
14.5.3.Nieumyślność 781
14.5.3.1.Uwagi ogólne 781
14.5.3.2.Postacie nieumyślności 783
14.5.4.Pozostałe elementy strony podmiotowej 785
14.5.4.1.Motywacja 785
14.5.4.2.Złośliwość 788
Rozdział 15. Formy stadialne popełnienia wykroczenia 790
15.1.Uwagi ogólne 792
15.2.Dokonanie 795
15.3.Usiłowanie 796
15.3.1.Uwagi ogólne 796
15.3.2.Teoretyczna racjonalizacja karalności usiłowania – zarys problematyki 797
15.3.3.Elementy struktury normatywnej usiłowania jako formy stadialnej popełnienia wykroczenia 801
15.3.3.1.Wprowadzenie 801
15.3.3.2.Zamiar popełnienia czynu zabronionego 801
15.3.3.3.Zachowanie zmierzające bezpośrednio do dokonania 804
15.3.3.4.Brak dokonania 808
15.3.4.Usiłowanie udolne i nieudolne 809
15.3.5.Pozostałe rodzaje usiłowania 812
15.3.6.Karalność usiłowania na gruncie prawa wykroczeń 814
15.3.7.Wymiar kary za usiłowanie 817
15.3.8.Problematyka czynnego żalu 818
15.3.9.Kwestie procesowe dotyczące czynnego żalu 829
15.3.10.Problematyka krzyżowania się form stadialnych i zjawiskowych 829
15.4.Przygotowanie 831
Rozdział 16. Formy zjawiskowe wykroczenia 832
16.1.Uwagi wstępne 833
16.2.Sprawstwo i współsprawstwo 838
16.3.Podżeganie 853
16.4.Pomocnictwo 864
16.5.Zasady odpowiedzialności współdziałających 871
Rozdział 17. Mechanizmy redukcji wielości wykroczeń 877
17.1.Istota redukcji wielości wykroczeń na gruncie prawa wykroczeń 883
17.2.Pozorny zbieg wykroczeń 891
17.3.Wykroczenie jako składnik czynu ciągłego 895
17.4.Pomijalny zbieg wykroczeń 914
17.5.Uwagi końcowe 921
Rozdział 18. Realny (rzeczywisty) zbieg wykroczeń 922
18.1.Wprowadzenie 924
18.2.Ciąg wykroczeń 925
18.3.Realny (rzeczywisty) zbieg wykroczeń rozstrzygany na gruncie art. 9 § 2 k.w. lub art. 50 § 1 k.k.s. 934
18.4.Uwagi końcowe 939
Rozdział 19. Zbieg przepisów ustawy 940
19.1.Uwagi ogólne 943
19.1.1.Podstawowe rozgraniczenia w obszarze zbiegu przepisów 943
19.1.2.Jedność (tożsamość) czynu jako podstawa zbiegu przepisów 947
19.1.3.Modelowe rozwiązania problemu zbiegu przepisów 950
19.2.Rys historyczny zbiegu przepisów przewidujących wykroczenia 955
19.3.Problem jedności (tożsamości) czynu w prawie wykroczeń 961
19.4.Pomijalny zbieg przepisów przewidujących wykroczenia 968
19.4.1.Reguły wyłączania wielości ocen a zbieg eliminacyjny 968
19.4.2.Zasada specjalności 969
19.4.3.Zasada konsumpcji 973
19.4.4.Zasada subsydiarności 975
19.5.Ustawowa treść eliminacyjnego zbiegu przepisów w prawie wykroczeń 977
19.5.1.Realizacja znamion kilku typów wykroczeń 977
19.5.2.Zakaz multiplikacji wykroczeń ze względu na wielość ocen 979
19.5.3.Kwalifikacja prawna i podstawa wymiaru kary 980
19.5.4.Kryteria wyboru przepisu przewidującego najsurowszą karę 984
19.5.5.Prawne znaczenie przepisów objętych eliminacją 988
19.6.Eliminacyjny zbieg przepisów a problem tzw. punktów karnych 989
19.7.Eliminacyjny zbieg przepisów z art. 9 § 1 k.w. – racje za i przeciw 992
Rozdział 20. Zbieg wykroczenia z przestępstwem 999
20.1.Uwagi wprowadzające 1002
20.2.Zasada ne bis in idem 1007
20.3.Regulacja art. 10 k.w. 1015
20.3.1.Zagadnienia wstępne 1015
20.3.2.Mechanizm redukcji kar 1017
20.3.3.Powoływanie art. 10 k.w. w podstawie prawnej skazania 1025
20.3.4.Kwestie procesowe 1026
20.3.5.Wybrane przykłady jednoczynowego zbiegu wykroczenia z przestępstwem 1030
20.4.Zbieg przestępstwa/wykroczenia powszechnego z przestępstwem/wykroczeniem skarbowym 1040
Rozdział 21. Zbieg wykroczenia z deliktem administracyjnym 1045
21.1.Wprowadzenie 1048
21.2.Przenikanie się wykroczeń i deliktów administracyjnych. Odpowiedzialność karno-administracyjna i administracyjno-karna 1049
21.3.Przykłady zbiegów wykroczenia z deliktem administracyjnym 1057
21.4.Regulacje zbiegu wykroczenia i deliktu administracyjnego w polskim prawie 1059
21.5.Charakter odpowiedzialności administracyjnej 1063
21.6.Odpowiedzialność za wykroczenie jako odpowiedzialność karna 1073
21.7.Zasada ne bis in idem 1075
21.8.Artykuł 189f k.p.a. 1084
21.9.Ocena aktualnego stanu prawnego 1091
Rozdział 22. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność za wykroczenie 1097
22.1.Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających odpowiedzialność
za wykroczenie 1113
22.1.1.Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających bezprawność czynu 1113
22.1.1.1.Uwagi wstępne 1113
22.1.1.2.Koncepcja W. Woltera – pojęcie kontratypu 1115
22.1.1.3.Ogólna teoria kontratypów 1117
22.1.1.4.Teoria kontratypów uwzględniająca kontekst konstytucyjny 1120
22.1.1.5.Problem pozaustawowych sytuacji braku bezprawności 1124
22.1.2.Ogólna charakterystyka okoliczności wyłączających (umniejszających) winę 1128
22.2.Obrona konieczna 1139
22.2.1.Wprowadzenie. Instytucja obrony koniecznej w prawie wykroczeń 1139
22.2.2.Uzasadnienie kontratypu obrony koniecznej 1150
22.2.3.Znamiona obrony koniecznej 1153
22.2.3.1.Znamiona zamachu 1153
22.2.3.1.1.Pojęcie zamachu 1153
22.2.3.1.2.Bezprawność zamachu 1157
22.2.3.1.3.Zagrożenie dla dobra prawnego 1160
22.2.3.1.4.Bezpośredniość zamachu 1163
22.2.3.2.Znamiona obrony 1171
22.2.3.2.1.Konieczność obrony 1171
22.2.3.2.2.Brak niewspółmierności obrony do niebezpieczeństwa zamachu 1177
22.2.3.3.Strona podmiotowa obrony koniecznej 1183
22.2.4.Przekroczenie granic obrony 1184
22.3.Stan wyższej konieczności 1190
22.3.1.Wprowadzenie 1190
22.3.2.Znamiona stanu wyższej konieczności 1196
22.3.2.1.Niebezpieczeństwo dla dobra prawnego 1196
22.3.2.2.Subsydiarność 1209
22.3.2.3.Relacja między dobrami 1212
22.3.2.4.Element subiektywny 1223
22.3.3.Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności 1226
22.3.4.Klauzula wyłączenia stosowania stanu wyższej konieczności 1228
22.3.5.Kolizja obowiązków 1232
22.3.6.Stan wyższej konieczności a wolność wypowiedzi 1235
22.4.Inne okoliczności wyłączające bezprawność czynu 1236
22.4.1.Uwagi wstępne 1236
22.4.2.Okoliczności uchylające bezprawność czynu 1236
22.4.2.1.Działanie w ramach uprawnień lub obowiązków 1236
22.4.2.2.Zgoda dysponenta dobra prawnego 1238
22.4.2.3.Ryzyko sportowe 1240
22.4.2.4.Zwyczaj 1242
22.4.3.Okoliczności nieuchylające bezprawności 1245
22.4.3.1.Uwagi wstępne 1245
22.4.3.2.Prowokacja dziennikarska 1245
22.4.3.3.Działalność artystyczna – wolność wypowiedzi 1247
22.4.3.4.Nieposłuszeństwo obywatelskie 1248
22.5.Niepoczytalność i poczytalność ograniczona 1250
22.5.1.Uwagi wstępne 1250
22.5.2.Poczytalność 1251
22.5.3.Niepoczytalność 1253
22.5.3.1.Uwagi ogólne 1253
22.5.3.2.Przyczyny niepoczytalności 1255
22.5.3.2.1.Wprowadzenie 1255
22.5.3.2.2.Choroba psychiczna 1255
22.5.3.2.3.Upośledzenie umysłowe 1259
22.5.3.2.4.Inne zakłócenia czynności psychicznych 1261
22.5.3.3.Następstwa psychologiczne niepoczytalności 1267
22.5.3.3.1.Uwagi ogólne 1267
22.5.3.3.2.Zdolność rozpoznania znaczenia podejmowanego czynu 1267
22.5.3.3.3.Zdolność pokierowania postępowaniem 1269
22.5.4.Czas czynu 1271
22.5.5.Niepoczytalność jako okoliczność wyłączająca winę. Opiniowanie sądowo-psychiatryczne 1273
22.5.6.Poczytalność ograniczona 1275
22.5.7.Konsekwencje poczytalności ograniczonej 1277
22.5.8.Stan odurzenia lub nietrzeźwości 1278
22.6.Błąd co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego 1283
22.7.Błąd co do karalności 1303
Skorowidz 1325
Autorzy 1331